Kỹ năng phiên dịch là một chùm năng lực chạy song song: nghe để nắm ý chứ không bám chữ, phân tích cấu trúc lập luận, giữ thông tin trong trí nhớ ngắn hạn, diễn đạt lại trôi chảy bằng ngôn ngữ đích, cộng thêm kiến thức nền, giọng nói, bản lĩnh trước áp lực và đạo đức nghề. Thiếu một mắt xích, cả chuỗi đứt, dù những mắt còn lại rất tốt.
Vì vậy câu "giỏi ngoại ngữ thì phiên dịch được" chỉ đúng một nửa. Ngoại ngữ tốt là điều kiện cần; phần còn lại là kỹ năng xử lý thông tin dưới sức ép thời gian, thứ phải luyện có chủ đích. Bài này tách tám năng lực đó ra, chỉ dấu hiệu nhận biết mình đang thiếu cái nào và cách luyện từng cái, dành cho sinh viên ngôn ngữ và người đang muốn chuyển từ biên dịch sang phiên dịch.
Phiên dịch khác biên dịch ở điểm nào
Biên dịch làm việc với văn bản: bạn được đọc lại, tra cứu, sửa nhiều vòng, có người hiệu đính. Phiên dịch làm việc với lời nói đang trôi: diễn giả nói một lần, bạn nghe một lần, và bản dịch đến tai người nghe ngay khi bạn mở miệng. Không có nút quay lại, không có vòng sửa thứ hai. Mọi quyết định chọn từ, đổi cấu trúc, bỏ hay giữ chi tiết đều phải làm trong vài giây.
Hệ quả đầu tiên là tiêu chí chất lượng khác nhau. Một bản biên dịch tốt được đòi hỏi chính xác đến từng chi tiết và trau chuốt văn phong. Một bản phiên dịch tốt được đòi hỏi truyền đúng thông điệp, đủ ý chính, đúng số liệu và tên riêng, trình bày mạch lạc, đúng thời điểm. Người nghe chấp nhận một câu hơi đơn giản hơn bản gốc, nhưng không chấp nhận sai số, sai tên, hay im lặng kéo dài.
Hệ quả thứ hai là kiểu năng lực. Biên dịch nặng về tra cứu và viết; phiên dịch nặng về nghe, trí nhớ và nói. Nhiều biên dịch viên giỏi thấy mình đuối khi chuyển sang phiên dịch không phải vì kém ngoại ngữ, mà vì chưa từng luyện phản xạ chia sự chú ý. Ngược lại, có người nói trôi chảy nhưng dịch viết thì sơ sài. Hai nghề chung gốc ngôn ngữ nhưng là hai bộ kỹ năng, nên lộ trình luyện cũng phải tách.
Ba năng lực lõi: nghe hiểu, phân tích, ghi nhớ
Nghe để hiểu ý, không nghe để nhớ chữ. Trường phái lý thuyết diễn ý do Danica Seleskovitch và Marianne Lederer phát triển ở Paris gọi bước then chốt là giải ngôn từ hoá: người phiên dịch hiểu xong thì buông lớp vỏ từ ngữ gốc, giữ lại ý, rồi nói ý đó bằng ngôn ngữ đích. Người mới thường làm ngược lại, cố giữ từng chữ trong đầu, nên vừa tốn trí nhớ vừa ra câu dịch sát, cứng.
Phân tích cấu trúc lập luận trong lúc nghe. Diễn giả không nói một chuỗi câu rời rạc mà dựng một lập luận: vấn đề, nguyên nhân, ví dụ, kết luận, phản đề. Nhận ra khung này giúp bạn biết câu nào là ý chính cần giữ bằng mọi giá, câu nào là ví dụ minh hoạ có thể nén lại. Dấu hiệu ngôn ngữ như however, as a result, for instance là những biển chỉ đường bạn phải nghe ra ngay.
Giữ thông tin trong trí nhớ làm việc. Trí nhớ làm việc có dung lượng hạn chế, nên người phiên dịch phải nhớ theo cấu trúc chứ không nhớ theo chuỗi âm. Với phiên dịch nối tiếp, ghi chép là chỗ dựa cho trí nhớ chứ không thay thế nó; kỹ thuật ghi chép và luyện trí nhớ có hẳn một chuyên mục riêng trên Dịch Đỉnh. Ở đây chỉ cần nhớ một nguyên tắc: hiểu càng sâu thì nhớ càng nhẹ.
Ba năng lực này dính vào nhau. Không thể luyện nghe hiểu tách rời phân tích, vì hiểu tức là đã sắp xếp thông tin vào khung. Cũng không thể luyện trí nhớ bằng cách học thuộc danh sách từ, vì thứ phiên dịch cần nhớ là quan hệ giữa các ý. Bài luyện tốt nhất cho cả ba là tóm ý: nghe một đoạn ba bốn phút rồi kể lại bằng chính ngôn ngữ đó, đủ khung lập luận, không cần đủ chữ.
Diễn đạt bằng ngôn ngữ đích và hệ ngôn ngữ A, B, C
Hiệp hội Phiên dịch Hội nghị Quốc tế (AIIC, thành lập năm 1953 tại Paris) phân loại ngôn ngữ làm việc của phiên dịch viên thành ba hạng. Ngôn ngữ A là tiếng mẹ đẻ hoặc tương đương, dùng để dịch vào từ mọi ngôn ngữ khác. Ngôn ngữ B là ngôn ngữ chủ động, nói thành thạo dù không bằng tiếng mẹ đẻ, có thể dịch vào. Ngôn ngữ C là ngôn ngữ thụ động, hiểu trọn vẹn nhưng chỉ dịch ra từ đó, không dịch vào.
Cách phân loại này giúp người học tự định vị trung thực. Với đa số người Việt, tiếng Việt là A, tiếng Anh là B. Điều đó có nghĩa chiều Anh sang Việt thường dễ hơn về diễn đạt nhưng khó hơn về nghe hiểu, còn chiều Việt sang Anh thì ngược lại: nghe dễ, nói khó. Phiên dịch nối tiếp ở Việt Nam hầu như luôn đòi hai chiều, nên bạn phải luyện cả hai, nhưng luyện theo điểm yếu của từng chiều.
Một điều người mới hay xem nhẹ: diễn đạt bằng tiếng mẹ đẻ cũng phải luyện. Khi đang chịu áp lực, tiếng Việt của người dịch rất dễ bị nhiễm cấu trúc tiếng Anh, ra những câu như "điều này là rất quan trọng cho chúng ta để hiểu". Người nghe hiểu được nhưng mệt. Đọc nhiều văn bản tiếng Việt chuẩn mực, nghe các bài nói tiếng Việt có chất lượng và tự ghi âm bài dịch của mình là cách giữ tiếng A sạch.
Kiến thức nền, giọng nói và bản lĩnh
Kiến thức nền quyết định tốc độ hiểu. Gặp một bài nói về tín chỉ carbon, người đã đọc vài bài tổng quan về thị trường phát thải sẽ đoán trước được diễn giả sắp nói gì, nên đỡ tải cho trí nhớ. Người chưa từng đọc thì phải hiểu từng câu từ đầu. Phiên dịch viên không cần là chuyên gia mọi ngành, nhưng cần thói quen đọc rộng và biết cách nạp nhanh kiến thức một lĩnh vực trước mỗi buổi làm việc.
Giọng nói là giao diện duy nhất với người nghe. Người nghe không thấy bạn hiểu sâu đến đâu, họ chỉ nghe thấy giọng. Một bản dịch đúng nhưng ngập ngừng, lên xuống thất thường, đầy "ờ, à" sẽ bị đánh giá thấp hơn một bản dịch hơi đơn giản nhưng đều, rõ, tự tin. Tốc độ, ngắt nghỉ, ngữ điệu kết câu là những thứ luyện được.
Bản lĩnh là khả năng tiếp tục sau khi vấp. Ai phiên dịch cũng có lúc lỡ một số liệu hay một từ. Khác biệt nằm ở chỗ người có nghề sửa gọn rồi đi tiếp, còn người mới thì hoảng, kéo theo ba câu sau cũng hỏng. Bản lĩnh không phải tính cách bẩm sinh mà là kết quả của việc đã luyện đủ nhiều tình huống khó để không còn bất ngờ.
Đạo đức nghề là phần không thương lượng. Dịch trung thực, không thêm ý kiến riêng, không bỏ điều khó nghe, giữ bí mật những gì nghe được, nhận lời trong phạm vi năng lực của mình. Đây là các nguyên tắc chung của các bộ quy tắc nghề phiên dịch, và là thứ khách hàng đánh giá bạn lâu dài hơn cả kỹ năng ngôn ngữ.
Bảng tự soi: năng lực nào đang thiếu
Ghi âm một buổi tự luyện, nghe lại và đối chiếu với bảng dưới. Mỗi dòng nêu một dấu hiệu thường gặp và một bài luyện nhắm thẳng vào nó.
| Năng lực | Dấu hiệu đang thiếu | Bài luyện gợi ý |
|---|---|---|
| Nghe hiểu ý | Dịch đúng từng chữ nhưng ý tổng thể lệch | Nghe đoạn 3 phút, tóm tắt bằng chính ngôn ngữ gốc trong 5 câu |
| Phân tích | Bỏ sót ý chính, giữ lại ví dụ phụ | Đánh dấu khung lập luận của bản ghi: luận điểm, lý do, ví dụ, kết |
| Trí nhớ làm việc | Quên phần cuối mỗi đoạn dài | Tăng dần độ dài đoạn nghe trước khi dịch, mỗi tuần thêm vài giây |
| Diễn đạt tiếng đích | Câu dịch đúng nghĩa nhưng nghe như máy | Tóm ý rồi nói lại bằng tiếng đích không nhìn gốc |
| Kiến thức nền | Hiểu từng từ mà không hiểu đoạn | Đọc hai bài tổng quan về chủ đề trước khi luyện bài nói |
| Giọng nói | Nhiều tiếng đệm, nhịp không đều | Nghe lại bản ghi, đếm tiếng đệm, luyện lại cùng đoạn |
| Bản lĩnh | Vấp một chỗ hỏng cả đoạn | Luyện với bài nói nhanh hơn sức mình một chút, tập sửa gọn rồi đi tiếp |
| Đạo đức | Tự ý lược bớt câu khó nghe | Thảo luận tình huống mẫu với bạn cùng luyện, thống nhất cách xử lý |
Đừng cố sửa cả tám dòng một lúc. Chọn một hoặc hai dấu hiệu nổi bật nhất trong bản ghi, luyện trong hai tuần, rồi ghi âm lại cùng loại bài để so. Tiến bộ trong phiên dịch đến từ vòng lặp ghi âm, nghe lại, sửa một điểm, rất ít khi đến từ việc luyện chung chung nhiều giờ.
Thứ tự xây năng lực cho người mới
Tám năng lực không phát triển cùng tốc độ. Thứ tự sau đây được nhiều chương trình đào tạo phiên dịch áp dụng dưới những hình thức khác nhau, vì mỗi bước dựa trên bước trước.
- Củng cố hai ngôn ngữ làm việc đến mức nghe hiểu bài nói tự nhiên không cần phụ đề và diễn đạt tiếng Việt chuẩn mực.
- Luyện tóm ý và kể lại trong cùng một ngôn ngữ để tách thói quen bám chữ khỏi việc hiểu.
- Chuyển sang phiên dịch nối tiếp đoạn ngắn, chưa ghi chép, để trí nhớ phải làm việc theo cấu trúc.
- Đưa ghi chép vào khi đoạn nói dài hơn khả năng nhớ, giữ ghi chép ít và có hệ thống.
- Luyện dịch nhìn văn bản để làm quen với việc đổi cấu trúc câu ngay khi đang nói.
- Chỉ khi nối tiếp đã vững mới tập phiên dịch đồng thời, bắt đầu bằng bài nói chậm, chủ đề quen.
- Song song suốt quá trình: đọc rộng, xây bảng thuật ngữ theo lĩnh vực, ghi âm và nghe lại.
Người học hay muốn nhảy thẳng vào phiên dịch đồng thời vì nó trông chuyên nghiệp nhất. Bỏ qua nối tiếp thường dẫn tới kiểu dịch nhại theo chữ, vì người học chưa từng phải hiểu trọn một ý trước khi nói. Nền nối tiếp vững thì đồng thời đến nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Không học chuyên ngành ngôn ngữ có làm phiên dịch được không?
Được, nhiều phiên dịch viên xuất thân từ kỹ thuật, kinh tế, y khoa, và chính kiến thức chuyên ngành là lợi thế của họ. Điều kiện là hai ngôn ngữ làm việc đủ vững và chịu luyện kỹ năng phiên dịch có hệ thống, vì giỏi chuyên môn không tự động sinh ra kỹ năng nghe và nói song song dưới áp lực thời gian.
Nên luyện chiều Anh sang Việt hay Việt sang Anh trước?
Đa số người học bắt đầu bằng chiều vào tiếng mẹ đẻ vì phần diễn đạt nhẹ hơn, để dồn sức cho nghe hiểu và phân tích. Khi đã quen quy trình, chuyển sang luyện chiều ngược lại. Thị trường trong nước hầu hết cần hai chiều, nên không nên bỏ hẳn chiều nào quá lâu.
Mỗi ngày nên luyện phiên dịch bao lâu?
Thời lượng ít quan trọng hơn chất lượng vòng luyện. Ba mươi đến bốn mươi lăm phút tập trung, có ghi âm và nghe lại, thường hiệu quả hơn ba giờ dịch liên tục không xem lại. Phiên dịch tốn sức chú ý rất lớn, luyện quá lâu một lúc dễ hình thành thói quen xấu do mệt.
Phát âm có giọng địa phương có bị coi là điểm trừ không?
Giọng vùng miền tự nhiên không phải lỗi nếu rõ ràng, người nghe ở mọi miền đều hiểu. Điểm trừ thật là nói lắp, nuốt âm cuối, tốc độ thất thường hoặc nhấn sai làm đổi nghĩa. Với ngôn ngữ B, mục tiêu là dễ hiểu và ổn định, không phải giống hệt người bản ngữ.
Làm sao biết mình đã đủ sức nhận việc phiên dịch đầu tiên?
Một phép thử thực tế là ghi âm bản dịch nối tiếp một bài nói thật về chủ đề quen, dài vài phút, rồi nhờ người làm nghề nghe và chỉ ra lỗi về số liệu, ý chính và độ trôi chảy. Nếu lỗi chủ yếu là sắc thái chứ không phải sai ý, bạn có thể bắt đầu với buổi làm việc nhỏ, chủ đề quen.
Có nên học thuộc thật nhiều từ vựng để phiên dịch tốt hơn?
Từ vựng cần, nhưng học theo cụm và theo lĩnh vực mới dùng được khi phiên dịch. Danh sách từ rời rạc ít giúp ích vì lúc nghe bạn gặp cách diễn đạt, không gặp từ đơn. Đọc và nghe nhiều tài liệu thật trong một chủ đề rồi rút ra bảng thuật ngữ của riêng mình hiệu quả hơn.