Ký hiệu ghi chép phiên dịch là những dấu, hình đơn giản đại diện cho một khái niệm, không phải cho một từ của ngôn ngữ nào. Một mũi tên đi lên có thể đọc thành "tăng", "rise", "đẩy mạnh", "cải thiện" tuỳ ngữ cảnh. Chính sự độc lập với chữ giúp người dịch thoát khỏi cấu trúc câu gốc và ghi nhanh hơn viết tắt.
Một bộ ký hiệu dùng được khi áp lực thường không lớn: vài chục ký hiệu nền thành phản xạ, cộng một nhóm nhỏ cho chuyên ngành hay dịch. Bài viết đi qua tiêu chí của ký hiệu tốt, các nhóm ký hiệu nền mô tả bằng lời, cách ghép để mở rộng, và quy trình bổ sung ký hiệu mới mà không làm rối hệ thống.
Vì sao cần ký hiệu, và vì sao không nên có quá nhiều
Ký hiệu giải quyết hai vấn đề cùng lúc. Thứ nhất là tốc độ: vẽ một mũi tên nhanh hơn viết "increase" hay "gia tăng". Thứ hai là tính trung lập: ký hiệu không thuộc ngôn ngữ nào, nên khi đọc lại người dịch phải tìm cách diễn đạt phù hợp ngữ cảnh trong ngôn ngữ đích, thay vì dịch từng chữ ghi trên giấy. Những bản dịch cứng, nghe như dịch máy, thường xuất phát từ trang ghi đầy chữ của ngôn ngữ nguồn.
Nhưng ký hiệu cũng có cái giá. Mỗi ký hiệu là một quy ước phải nhớ, và trong lúc nghe căng thẳng, việc lục tìm "ký hiệu cho khái niệm này là gì nhỉ" tiêu tốn đúng thứ chú ý mà người dịch cần nhất. Một ký hiệu chưa thành phản xạ còn chậm hơn viết tắt. Tệ hơn, khi đọc lại, một ký hiệu mơ hồ có thể bị hiểu sai, và lỗi đó nằm ngay trong bản dịch.
Vì vậy giới đào tạo có hai khuynh hướng: một bên khuyên giữ bộ ký hiệu tối giản, phần còn lại dựa vào hiểu và nhớ; một bên, tiêu biểu là sổ tay của Heinz Matyssek ở Đức, xây hệ thống lớn có quy tắc ghép phức tạp. Chưa có bằng chứng thực nghiệm đủ mạnh để phân xử dứt khoát. Lời khuyên thực dụng là bắt đầu tối giản, chỉ thêm ký hiệu khi chính bản ghi âm luyện tập cho thấy một khái niệm lặp lại nhiều và đang làm mình chậm.
Năm tiêu chí của một ký hiệu tốt
Vẽ được trong một nét hoặc hai nét. Nếu ký hiệu cần ba bốn nét cẩn thận thì viết tắt có khi còn nhanh hơn. Ký hiệu tốt thường là đường thẳng, mũi tên, vòng tròn, ô vuông, dấu móc, những hình tay vẽ được mà không cần nhìn kỹ.
Một ký hiệu, một khái niệm. Mỗi ký hiệu chỉ gắn với một trường nghĩa rõ ràng trong toàn bộ hệ thống của bạn. Nếu mũi tên đi lên đã là "tăng" thì không thể đồng thời là "cấp trên". Mơ hồ là kẻ thù số một khi đọc lại.
Gắn với khái niệm, không gắn với từ. Ký hiệu cho "đồng ý" nên dùng được cho agree, approve, support, endorse, nhất trí, tán thành, ủng hộ. Nếu bạn cần năm ký hiệu cho năm từ đồng nghĩa thì đó là ghi chữ trá hình.
Ghép được. Ký hiệu nền phải có thể kết hợp với nhau hoặc với dấu phụ để tạo nghĩa mới: ký hiệu "quốc gia" thêm dấu số nhiều thành "các nước"; mũi tên đi lên thêm gạch chân thành "tăng mạnh". Một bộ ít ký hiệu nhưng ghép tốt bao phủ nhiều hơn một bộ nhiều ký hiệu rời.
Đọc ra ngay sau nhiều phút. Kiểm tra đơn giản: ghi một đoạn dài, đợi năm phút, rồi đọc lại. Ký hiệu nào khiến bạn khựng lại là ký hiệu chưa đạt, dù lúc ghi thấy rất hợp lý.
Các nhóm ký hiệu nền, mô tả bằng lời
Dưới đây là những quy ước được dùng rộng rãi trong nhiều giáo trình và thực hành nghề. Không có quy ước nào bắt buộc, nhưng đây là điểm xuất phát an toàn vì chúng dựa vào hình ảnh trực quan:
- Thay đổi và xu hướng: mũi tên chéo lên cho tăng, chéo xuống cho giảm, mũi tên ngang cho ổn định hoặc chuyển giao, mũi tên ngoặt lại cho quay về hay phục hồi.
- Quan hệ logic: dấu bằng cho tương đương, dấu bằng gạch chéo cho khác biệt, dấu lớn hơn và nhỏ hơn để so sánh, mũi tên kép hoặc chữ tắt ngắn cho nguyên nhân và hệ quả, đặt ở lề trái.
- Chủ thể: ô vuông cho quốc gia, vòng tròn cho tổ chức hay cuộc họp, hình người que đơn giản hoặc chữ cái đầu cho cá nhân, thêm dấu nhỏ phía trên để chỉ số nhiều.
- Lời nói và suy nghĩ: dấu hai chấm cho "nói, tuyên bố", dấu ngoặc kép cho "cho rằng, quan điểm", dấu chấm hỏi cho "vấn đề, câu hỏi", dấu chấm than cho "lưu ý, cảnh báo".
- Thời gian: dấu móc hoặc gạch ngắn sau động từ cho quá khứ, trước động từ cho tương lai; một vòng tròn nhỏ kèm số cho năm, quý, tháng.
- Đánh giá: dấu cộng cho tích cực, dấu trừ cho tiêu cực, chữ OK cho đồng ý, gạch chéo cho phủ định hay bác bỏ.
- Liên kết bổ sung: dấu cộng ở lề trái cho "ngoài ra, thêm vào đó", phân biệt với dấu cộng trong dòng nội dung bằng vị trí.
Lưu ý dòng cuối: cùng một hình có thể mang nghĩa khác nhau tuỳ vị trí trên trang. Đây là một cách tiết kiệm ký hiệu hợp lệ, miễn là quy ước vị trí của bạn nhất quán tuyệt đối.
Ghép ký hiệu và dấu phụ để mở rộng mà không phải học thêm
Sức mạnh thật của một bộ ký hiệu nằm ở khả năng ghép. Thay vì học riêng ký hiệu cho "xuất khẩu", "nhập khẩu", "thị trường trong nước", người ghi có thể dùng ô vuông "quốc gia" cùng mũi tên đi ra khỏi ô cho xuất khẩu, mũi tên đi vào ô cho nhập khẩu, và một dấu chấm bên trong ô cho trong nước. Ba khái niệm, không ký hiệu mới nào.
Dấu phụ là công cụ thứ hai. Một số dấu phụ phổ biến: gạch chân để nhấn mạnh, thêm chữ cái nhỏ phía trên để chỉ loại từ (một chữ "n" nhỏ biến động từ thành danh từ, giúp phân biệt "phát triển" như hành động với "sự phát triển" như chủ đề), dấu số nhiều, dấu phủ định. Với dịch sang tiếng Việt, loại từ ít quan trọng hơn vì tiếng Việt linh hoạt, nhưng khi dịch sang tiếng Anh thì biết được đây là danh từ hay động từ giúp dựng câu nhanh hơn.
Ví dụ tự đặt: trong một hội thảo về nông nghiệp, cụm "giá trị xuất khẩu nông sản tăng mạnh" có thể ghi bằng ký hiệu cây lúa đơn giản (hai nét) đặt cạnh ô vuông có mũi tên đi ra, tiếp theo là mũi tên chéo lên gạch chân hai lần. Người dịch đọc thành "agricultural exports rose sharply" mà không cần chữ nào. Điều kiện để cách ghép này hoạt động là mỗi thành phần đã thành phản xạ riêng lẻ trước khi ghép. Ghép những ký hiệu còn lạ tay chỉ tạo ra câu đố cho chính mình.
Quy trình bổ sung ký hiệu mới mà không làm rối hệ thống
Người làm nghề thường thêm ký hiệu theo một chu trình khá giống nhau, dù ít ai viết thành văn:
- Phát hiện nhu cầu từ dữ liệu thật. Sau mỗi buổi luyện, đánh dấu những khái niệm bạn đã viết đủ chữ từ ba lần trở lên. Đó là ứng viên cho ký hiệu.
- Thử ghép trước, vẽ mới sau. Kiểm xem khái niệm đó có diễn đạt được bằng ký hiệu sẵn có cộng dấu phụ không. Chỉ khi không ghép được mới thiết kế hình mới.
- Kiểm xung đột. Đối chiếu ký hiệu dự kiến với toàn bộ danh sách đang dùng. Nếu trông giống một ký hiệu cũ khi vẽ vội, đổi ngay.
- Ghi vào sổ ký hiệu cá nhân. Một trang riêng, mỗi dòng gồm ký hiệu, khái niệm, các cách diễn đạt trong hai ngôn ngữ, ngày bắt đầu dùng.
- Luyện riêng trước khi dùng thật. Nghe vài đoạn nói có khái niệm đó, chỉ tập ghi đúng ký hiệu ấy cho đến khi tay vẽ trước khi đầu kịp nghĩ.
- Rà lại định kỳ. Ký hiệu nào sau vài tuần vẫn gây khựng thì bỏ; giữ một ký hiệu không thành phản xạ còn tệ hơn không có.
Chu trình này giữ cho bộ ký hiệu lớn lên theo đúng lĩnh vực bạn làm, thay vì phình ra vì những danh sách sưu tầm trên mạng chưa từng được thử qua áp lực của một buổi dịch thật.
Ví dụ khái niệm nên có ký hiệu theo lĩnh vực
Bảng gợi ý những khái niệm lặp lại dày đặc trong một số lĩnh vực mà người dịch Việt hay gặp. Cột cuối mô tả một cách ghép từ ký hiệu nền; bạn hoàn toàn có thể chọn cách khác.
| Lĩnh vực | Khái niệm lặp nhiều | Gợi ý cách ghép |
|---|---|---|
| Kinh tế, đầu tư | tăng trưởng, lạm phát, đầu tư, vốn | mũi tên lên kèm chữ G nhỏ; mũi tên lên đặt trên ký hiệu tiền; mũi tên đi vào ô có ký hiệu tiền |
| Nông nghiệp | nông sản, mùa vụ, chuỗi giá trị | hình cây hai nét; vòng tròn kèm số vụ; chuỗi ba vòng tròn nối nhau |
| Y tế cộng đồng | bệnh viện, bệnh nhân, điều trị | dấu cộng trong ô vuông; hình người que nằm ngang; dấu cộng kèm mũi tên |
| Giáo dục | học sinh, giáo viên, chương trình | chữ HS và GV có gạch dưới; khung chữ nhật kèm dấu ba chấm |
| Môi trường | phát thải, biến đổi khí hậu, năng lượng tái tạo | mũi tên cong đi ra; vòng tròn có mũi tên lên; vòng tròn có mũi tên quay vòng |
| Hợp tác quốc tế | hợp tác song phương, đa phương, thoả thuận | hai ô nối dấu bằng; nhiều ô nối nhau; dấu bằng có gạch kép phía trên |
Bảng này để tham khảo cách nghĩ chứ không phải để chép. Người dịch thuộc lĩnh vực năng lượng sẽ cần ký hiệu cho công suất, lưới điện; người dịch thương mại cần ký hiệu cho đơn hàng, giao hàng, thanh toán. Nguyên tắc chung vẫn là: chỉ thêm khi khái niệm thật sự lặp lại dày đặc.
Lỗi hay gặp khi dùng ký hiệu
Những lỗi dưới đây thường lộ ra khi người học đọc lại trang ghi của chính mình sau một đoạn dài:
- Học ký hiệu theo danh sách sưu tầm. Thuộc hai trăm ký hiệu chưa từng thử trong buổi nghe thật thì đến lúc dịch vẫn phải lục trí nhớ, chậm hơn viết tắt.
- Một ký hiệu nhiều nghĩa. Mũi tên lên vừa là tăng vừa là cấp trên vừa là xuất khẩu. Lúc ghi thấy tiện, lúc đọc lại phải đoán.
- Ký hiệu quá giống nhau. Ô vuông và hình chữ nhật, vòng tròn và hình bầu dục, khi vẽ vội trở thành một.
- Bỏ quên liên kết vì mải vẽ ký hiệu nội dung. Trang ghi đầy hình đẹp nhưng không có chữ "nhưng", "vì vậy" nào, và bản dịch mất mạch.
- Đổi ký hiệu giữa chừng. Tuần này ký hiệu "chính phủ" là chữ G, tuần sau là ô vuông có mái. Mỗi lần đổi là một thời kỳ nhầm lẫn mới.
- Không có phương án dự phòng. Khi gặp khái niệm chưa có ký hiệu, đừng cố nghĩ ra ký hiệu ngay tại chỗ; viết tắt rõ ràng là lựa chọn an toàn hơn.
Một phép thử hữu ích: đưa trang ghi cho chính mình đọc lại sau một ngày. Những chỗ khiến bạn khựng chính là danh sách việc cần sửa trong bộ ký hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu ký hiệu là đủ cho người mới?
Không có con số chuẩn. Nhiều người bắt đầu với khoảng hai ba chục ký hiệu nền cho xu hướng, quan hệ logic, chủ thể, thời gian và đánh giá, dùng đến khi thành phản xạ rồi mới mở rộng theo lĩnh vực. Số lượng ít mà dùng chắc tay luôn hơn số lượng nhiều mà còn phải nghĩ.
Có nên dùng chữ Hán làm ký hiệu khi dịch Anh – Việt?
Một số người biết chữ Hán dùng vài chữ đơn giản như chữ chỉ người, chỉ nước, chỉ lớn nhỏ, vì chúng ngắn và một nghĩa. Cách này hợp lệ nếu bạn viết và đọc chữ Hán thành phản xạ; nếu còn phải nghĩ nét thì không đáng.
Ký hiệu có dùng chung được với đồng nghiệp không?
Có thể chia sẻ ý tưởng, nhưng ghi chép là hệ thống cá nhân. Hai người cùng một ký hiệu có thể hiểu khác nhau. Khi làm cặp và cần ghi giúp nhau, như ghi số liệu cho người đang dịch, nên thống nhất trước một vài quy ước tối thiểu.
Emoji hay biểu tượng trên điện thoại có giúp gì cho việc học ký hiệu không?
Một số hình quen thuộc như ngón tay cái, mặt cười có thể gợi ý cho ký hiệu tay vẽ, nhưng chúng thường quá nhiều chi tiết để vẽ nhanh. Ký hiệu tay vẽ tốt luôn đơn giản hơn biểu tượng màn hình, thường chỉ một hai nét.
Có nên dùng ký hiệu toán học như tổng, tích phân, vô cực?
Những ký hiệu toán đơn giản như dấu bằng, khác, lớn hơn, nhỏ hơn, tổng đều được dùng rộng rãi vì đã thành phản xạ với người học phổ thông. Ký hiệu phức tạp hơn chỉ đáng dùng nếu bạn đã quen tay và gắn chúng với một khái niệm cố định.
Làm sao biết một ký hiệu cần bỏ?
Nếu sau vài tuần dùng mà mỗi lần đọc lại vẫn khựng, hoặc từng gây đọc sai trong một buổi luyện có ghi âm, thì nên bỏ hoặc thay. Giữ một ký hiệu không thành phản xạ chỉ tạo thêm gánh nặng cho trí nhớ trong lúc nghe.