Tên riêng, chức danh và tên tổ chức là nhóm thông tin phiên dịch viên hay vấp nhất sau số liệu, vì chúng không đoán được từ ngữ cảnh. Cách xử lý hiệu quả nhất nằm ở khâu chuẩn bị: xin danh sách người phát biểu, chức danh và tổ chức từ trước, thống nhất cách gọi trong ngôn ngữ đích, rồi trong buổi dịch chỉ cần ghi ký hiệu tắt để tra lại.
Khi gặp tên chưa chuẩn bị mà nghe không rõ, người dịch có ba lựa chọn hợp lệ: hỏi lại ngắn gọn, dùng cách gọi khái quát đúng sự thật, hoặc giữ nguyên âm gần nhất kèm chức danh. Lựa chọn không hợp lệ duy nhất là bịa ra một cái tên. Bài viết đi qua từng khâu, kèm bảng chức danh Anh – Việt dễ nhầm.
Vì sao tên riêng làm khó cả người dịch giỏi
Hiểu ngôn ngữ dựa nhiều vào khả năng dự đoán: nghe nửa câu, người nghe thành thạo đã đoán được nửa sau. Tên riêng phá vỡ cơ chế này. "Ông Nguyễn Văn..." có thể theo sau bởi hàng nghìn tên đệm và tên; "Hiệp hội..." có thể là bất kỳ ngành nào. Không có dư thừa ngữ nghĩa nào giúp người dịch bù lại phần nghe sót.
Tên riêng nước ngoài còn khó vì âm lạ. Một cái tên Ba Lan, Ả Rập hay Phần Lan phát âm qua giọng của một người nói tiếng Anh không phải tiếng mẹ đẻ, trong một hội trường có tiếng vang, gần như không thể bắt chính xác lần đầu. Ngay cả tên tổ chức quen thuộc cũng có thể bị đọc tắt theo kiểu người trong ngành, như đọc tên viết tắt thành một từ, khiến người ngoài ngành không nhận ra.
Cuối cùng, tên riêng và chức danh là chỗ sai một chữ thành sai đối tượng. Nhầm Phó Giám đốc thành Giám đốc có thể gây khó xử về nghi thức; nhầm tên hai công ty cùng ngành trong buổi đàm phán có thể làm lệch cả cuộc thảo luận. Với chức danh trong cơ quan nhà nước Việt Nam, việc sắp xếp lại bộ máy từ năm 2025, sáp nhập tỉnh thành và bỏ cấp huyện khiến nhiều tên cơ quan, chức danh thay đổi, nên danh sách cũ có thể đã lỗi thời.
Chuẩn bị danh sách trước buổi dịch
Danh sách tên riêng là công cụ có hiệu quả cao nhất trên mỗi phút chuẩn bị. Quy trình thường gặp:
- Xin chương trình và danh sách đại biểu. Hỏi ban tổ chức hoặc khách: ai phát biểu, theo thứ tự nào, chức danh chính thức, tên tổ chức đầy đủ.
- Xác định cách gọi trong ngôn ngữ đích. Với tổ chức quốc tế, kiểm tên tiếng Việt chính thức đã được dùng; với cơ quan Việt Nam, kiểm tên tiếng Anh trên trang chính thức của chính cơ quan đó. Không tự dịch nếu đã có tên chính thức.
- Kiểm cách phát âm tên người nước ngoài. Nghe một đoạn phỏng vấn công khai của người đó nếu có, hoặc hỏi ban tổ chức. Ghi phát âm gần đúng bằng chữ Việt bên cạnh.
- Gán ký hiệu tắt cho từng người, từng tổ chức. Ví dụ chữ cái đầu tên kèm số thứ tự trong danh sách, hoặc chữ tắt tên tổ chức.
- Sắp xếp danh sách vào trang đầu sổ. Nhóm theo phía (bên chủ nhà, bên khách) hoặc theo thứ tự phát biểu, chữ đủ to để liếc là thấy.
- Kiểm lại vào buổi sáng hôm dịch. Chương trình thường đổi phút chót; hỏi ban tổ chức có ai thay thế hay vắng mặt không.
Nếu khách không gửi được danh sách, hãy đến sớm để xem bảng tên trên bàn, chương trình in, hoặc hỏi trực tiếp từng người lúc trao danh thiếp. Mười phút trước giờ khai mạc thường đáng giá hơn một giờ ôn từ vựng chung.
Chức danh doanh nghiệp Anh – Việt hay nhầm
Chức danh tiếng Anh không có nghĩa cố định; nội dung thật phụ thuộc vào cơ cấu từng tổ chức và từng nước. Bảng sau nêu những cặp hay gây nhầm và cách xử lý thận trọng:
| Chức danh tiếng Anh | Bẫy thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Chairman / Chair | Dịch luôn là "Chủ tịch" mà không rõ của Hội đồng quản trị hay của công ty | Hỏi cơ cấu; thường là Chủ tịch Hội đồng quản trị |
| President | Ở công ty Mỹ có thể là người điều hành; ở tổ chức khác có thể là chủ tịch | Xem danh thiếp và cách tổ chức tự gọi bằng tiếng Việt nếu có |
| CEO | Dịch là "Giám đốc" làm giảm cấp bậc | Tổng giám đốc hoặc Giám đốc điều hành, theo cách khách dùng |
| Managing Director | Ở Anh thường là người điều hành cao nhất; ở ngân hàng đầu tư có thể là cấp quản lý cao chứ không phải đứng đầu | Không dịch máy móc, hỏi vai trò |
| Vice President | Ở công ty Mỹ có rất nhiều VP, không phải "Phó chủ tịch" theo nghĩa Việt | Thường là Phó giám đốc phụ trách một mảng, hỏi trước |
| Director | Có thể là thành viên hội đồng quản trị hoặc giám đốc bộ phận | Xem ngữ cảnh: board director hay director of a division |
| Officer | Dịch là "sĩ quan" hoặc "cán bộ" sai ngữ cảnh | Chuyên viên, cán bộ phụ trách, hoặc theo chức năng cụ thể |
Nguyên tắc vàng là dùng cách gọi mà chính người đó hoặc tổ chức đó đã chọn trong ngôn ngữ đích, nếu có. Danh thiếp song ngữ, trang giới thiệu của công ty, thư mời chính thức là nguồn đáng tin hơn bất kỳ bảng tra nào.
Tên người Việt và tên người nước ngoài: thứ tự và cách gọi
Tên người Việt có thứ tự họ – tên đệm – tên, và trong giao tiếp người Việt gọi nhau bằng tên chứ không bằng họ. Khi dịch sang tiếng Anh, có hai quy ước song song. Giữ nguyên thứ tự Việt (Nguyen Van Nam) là cách nhiều văn bản quốc tế, báo chí dùng; đảo lên tên trước (Nam Van Nguyen) là cách một số người Việt ở nước ngoài dùng. Người dịch nói nên dùng đúng cách mà người đó tự giới thiệu, thường thấy trên danh thiếp.
Chỗ dễ sai là danh xưng. Người Việt gọi "ông Nam", "bà Lan" theo tên. Dịch thành "Mr. Nam" nghe tự nhiên với người Việt nhưng người nghe quốc tế có thể tưởng Nam là họ. Dịch thành "Mr. Nguyen" thì đúng quy ước tiếng Anh nhưng trong một hội nghị có năm người họ Nguyễn sẽ gây nhầm. Nhiều phiên dịch viên giải quyết bằng cách giới thiệu đầy đủ ở lần đầu ("Mr. Nguyen Van Nam, Director of...") rồi sau đó dùng cách gọi phổ biến trong buổi đó, thống nhất với ban tổ chức.
Chiều ngược lại, tên người nước ngoài khi dịch sang tiếng Việt thường được giữ nguyên dạng Latinh, đọc gần với phát âm gốc. Với tên người Trung Quốc, Hàn Quốc, có hai lựa chọn: đọc theo âm Hán Việt (phổ biến với tên nhân vật lịch sử, lãnh đạo được báo chí Việt gọi theo Hán Việt) hoặc theo phiên âm gốc. Với tên người Nhật, Hàn trong bối cảnh doanh nghiệp, thường dùng phiên âm gốc. Lựa chọn nào cũng cần nhất quán trong suốt buổi dịch, và tốt nhất là đã thống nhất từ khâu chuẩn bị.
Ghi tên riêng trên sổ trong lúc nghe
Tên đã có trong danh sách: chỉ ghi ký hiệu. Chữ cái đầu cộng số thứ tự, hoặc chữ tắt tổ chức. Khi đọc lại, liếc trang đầu sổ để đọc đủ tên và chức danh. Cách này tiết kiệm nhiều thời gian nhất.
Tên chưa có trong danh sách: ghi âm tiết theo cách nghe. Viết lại bằng chữ cái gần đúng âm, kể cả khi không chắc chính tả. Đừng cố nhớ chính tả chuẩn trong lúc nghe; mục tiêu là đọc lại được.
Đánh dấu tên chưa chắc. Một dấu chấm hỏi nhỏ cạnh tên giúp bạn nhớ rằng đây là chỗ cần thận trọng khi đọc lại, hoặc cần hỏi lại sau.
Tên tổ chức dài: ghi từ khoá phân biệt. "Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản" có thể ghi "HH thuỷ sản" nếu trong buổi không có hiệp hội thuỷ sản thứ hai. Từ khoá phải đủ để phân biệt với các tổ chức khác trong cùng buổi.
Chức danh: ghi cấp, không ghi chữ. Một ký hiệu cho người đứng đầu, một cho cấp phó, kèm chữ tắt lĩnh vực. Khi đọc lại, dùng cách gọi đã thống nhất trong danh sách.
Tên tổ chức quốc tế và chữ viết tắt
Hội nghị chuyên ngành dày đặc chữ viết tắt: tên tổ chức quốc tế, tên chương trình, tên hiệp định, tên quỹ. Có hai kiểu đọc gây khó cho người dịch. Kiểu thứ nhất là đọc từng chữ cái, như W-T-O. Kiểu thứ hai là đọc liền thành một từ, như cách người trong ngành đọc tên ASEAN hay UNESCO. Với kiểu thứ hai, người chưa quen nghe sẽ không nhận ra đó là chữ viết tắt mà tưởng là một danh từ lạ.
Khi dịch sang tiếng Việt, có ba cách xử lý tuỳ mức độ quen thuộc. Với tổ chức mà công chúng Việt đã quen theo chữ viết tắt, như ASEAN, WTO, giữ nguyên chữ viết tắt. Với tổ chức có tên tiếng Việt quen dùng, như Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế, dùng tên tiếng Việt. Với tổ chức ít người biết, lần đầu nên nói tên đầy đủ hoặc mô tả ngắn ("Quỹ X, một quỹ hỗ trợ năng lượng sạch của châu Âu"), các lần sau dùng chữ viết tắt.
Chiều Việt sang Anh có một bẫy riêng: nhiều chữ viết tắt tiếng Việt quen thuộc trong nước nhưng vô nghĩa với người nước ngoài, như tên viết tắt của bộ, sở, tổng công ty. Đọc nguyên chữ viết tắt tiếng Việt cho người nghe quốc tế là bỏ mặc họ. Danh sách chuẩn bị vì vậy nên có cột tên tiếng Anh chính thức cho từng chữ viết tắt mà bên Việt Nam hay dùng. Khi không có tên chính thức, dịch theo chức năng ("the provincial department in charge of agriculture") còn hơn đọc chữ viết tắt.
Khi nghe sót tên: ba lựa chọn hợp lệ và một điều cấm
Dù chuẩn bị kỹ, vẫn có lúc người nói nhắc một cái tên không có trong danh sách và người dịch không nghe rõ. Lựa chọn thứ nhất là hỏi lại: trong dịch nối tiếp, khi người nói dừng, một câu hỏi ngắn như "Xin lỗi, anh vừa nhắc tên ai ạ?" là hoàn toàn chuyên nghiệp, nhất là trong cuộc họp nhỏ. Hỏi lại cho thấy người dịch coi trọng sự chính xác.
Lựa chọn thứ hai là dùng cách gọi khái quát đúng sự thật, khi không tiện hỏi lại trước đông người và tên không phải trọng tâm. Ví dụ "một chuyên gia của ngân hàng phát triển châu Á mà diễn giả từng làm việc cùng" thay cho tên người nghe sót. Thông tin chính vẫn được truyền đạt, chỉ mất một chi tiết phụ. Lựa chọn thứ ba là giữ nguyên âm gần nhất kèm chức danh hoặc tổ chức nếu đã nghe được, chấp nhận rằng người nghe sẽ nghe một tên gần đúng.
Điều cấm duy nhất là bịa: tự điền một cái tên nghe na ná, một tổ chức mình đoán là đúng. Nếu tên đó sai, người nghe sẽ ghi nhận thông tin sai và có thể hành động theo nó. Sau buổi dịch, nếu có những tên đã xử lý bằng cách khái quát hoặc âm gần đúng, nên báo lại ban tổ chức hoặc khách để họ kiểm tra trong biên bản. Đây là một phần trách nhiệm nghề nghiệp mà các bộ quy tắc đạo đức phiên dịch đều nhấn mạnh: trung thực về những gì mình đã dịch và chưa dịch được.
Câu hỏi thường gặp
Dịch tên cơ quan Việt Nam sang tiếng Anh theo nguồn nào?
Ưu tiên tên tiếng Anh do chính cơ quan đó công bố trên trang thông tin chính thức. Sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, nhiều tên đã thay đổi, nên cần kiểm tại thời điểm chuẩn bị. Nếu không có tên chính thức, dịch theo nghĩa và giữ nhất quán suốt buổi.
Tên địa phương sau sáp nhập tỉnh thì nói thế nào?
Dùng tên đơn vị hành chính hiện hành. Nếu người nói dùng tên cũ, người dịch có thể giữ tên cũ theo lời nói, vì đó là lời của họ; trong tài liệu chuẩn bị, nên ghi cả tên mới và tên cũ để không bối rối.
Có nên đọc tên Trung Quốc theo Hán Việt khi dịch hội thảo doanh nghiệp?
Tuỳ đối tượng và thói quen của khách. Nhiều doanh nghiệp Việt quen gọi đối tác Trung Quốc theo âm Hán Việt, nhưng một số đối tác thích được gọi theo phiên âm gốc. Hỏi khách từ khâu chuẩn bị và giữ nhất quán.
Nếu người nói đọc sai tên một đại biểu khác thì dịch thế nào?
Người dịch truyền đạt lời nói, nên về nguyên tắc dịch đúng những gì người nói nói. Nếu sai rõ ràng và có thể gây khó xử, một số phiên dịch viên dùng tên đúng một cách tự nhiên, nhưng không nên sửa công khai. Khi phân vân, báo ban tổ chức sau buổi.
Có cần dịch chức danh khi đã nói tên người không?
Lần đầu giới thiệu nên dịch đủ tên và chức danh vì người nghe cần biết người đó là ai. Các lần sau, nếu người nói chỉ nhắc tên, người dịch cũng chỉ cần nhắc tên hoặc cách gọi ngắn đã quen trong buổi.
Làm sao luyện kỹ năng nghe tên riêng?
Dùng các bản tin quốc tế hoặc hội nghị công khai có nhiều tên người, tên tổ chức; ghi lại các tên nghe được rồi đối chiếu với bản ghi lời hoặc phụ đề. Luyện cả tên tổ chức viết tắt đọc thành từ, vốn rất phổ biến trong hội nghị chuyên ngành.
