Không có câu trả lời duy nhất đúng cho việc ghi chép phiên dịch bằng ngôn ngữ nào. Truyền thống đào tạo ở châu Âu thường khuyên ghi bằng tiếng đích để buộc người dịch phân tích và chuyển ngữ ngay khi nghe; một số lập luận khác ủng hộ ghi bằng tiếng nguồn để giảm tải lúc nghe; còn ký hiệu thì đứng ngoài cả hai ngôn ngữ.
Thực tế, phần lớn phiên dịch viên ghi trộn: ký hiệu cho khái niệm thường gặp, chữ của ngôn ngữ nào ngắn hơn và đến tay nhanh hơn thì dùng. Bài viết trình bày lập luận của từng hướng, bằng chứng nghiên cứu hiện có và một bộ quy tắc thực dụng cho người dịch Anh – Việt và Việt – Anh.
Một câu hỏi kinh điển của nghề
Câu hỏi "ghi bằng ngôn ngữ nào" xuất hiện trong hầu hết giáo trình ghi chép từ thập niên 1950 đến nay, và là một trong những điểm các tác giả bất đồng rõ nhất. Nó không chỉ là chuyện kỹ thuật: lựa chọn ngôn ngữ ghi phản ánh quan niệm về phiên dịch. Nếu coi phiên dịch là quá trình hiểu ý rồi diễn đạt lại, việc chuyển sang tiếng đích ngay trên giấy thể hiện rằng người dịch đã vượt qua hình thức của lời gốc. Nếu coi trọng việc phân bổ chú ý trong lúc nghe, việc giữ tiếng nguồn trên giấy là cách tiết kiệm năng lực.
Với người Việt, câu hỏi càng đáng bàn vì hai ngôn ngữ trong cặp khác nhau rất xa về hình thái và chữ viết. Một từ tiếng Anh dài như "responsibility" có thể chỉ cần ba chữ cái viết tắt, trong khi "trách nhiệm" là hai âm tiết, viết tắt "TN" lại trùng với vô số từ khác. Ngược lại, nhiều khái niệm tiếng Việt diễn đạt bằng từ Hán Việt ngắn gọn mà tiếng Anh cần cả cụm.
Chính vì khác biệt này, những quy tắc sinh ra cho cặp Anh – Pháp hay Đức – Anh không chuyển nguyên sang Anh – Việt được. Người học cần hiểu lý lẽ đằng sau từng lựa chọn để tự quyết định, thay vì làm theo một lời khuyên chung chung.
Lập luận cho việc ghi bằng tiếng đích
Buộc phải hiểu trước khi ghi. Không thể viết bằng tiếng đích nếu chưa hiểu ý. Đây là lập luận của truyền thống gắn với Jean Herbert và trường phái lý thuyết nghĩa của Danica Seleskovitch và Marianne Lederer ở Paris, vốn nhấn mạnh việc "rời bỏ hình thức ngôn từ" của lời gốc để nắm ý.
Giảm can thiệp của ngôn ngữ nguồn khi nói. Khi đọc lại chữ tiếng nguồn, người dịch dễ bị kéo theo trật tự và cấu trúc câu gốc, cho ra bản dịch cứng. Đọc chữ tiếng đích thì việc diễn đạt trôi chảy hơn.
Một phần việc chuyển ngữ đã xong. Với thuật ngữ khó, nếu đã tìm được cách dịch trong lúc nghe thì ghi luôn, đến lúc nói không phải tìm lại.
Giới hạn. Chuyển ngữ ngay khi nghe tiêu tốn năng lực đúng vào pha căng thẳng nhất. Với người chưa vững, nó có thể làm sót phần tiếp theo của lời nói. Lập luận này mạnh nhất với người dịch sang ngôn ngữ mạnh của mình, vì viết bằng ngôn ngữ mạnh ít tốn sức hơn.
Lập luận cho việc ghi bằng tiếng nguồn
Tiết kiệm năng lực trong pha nghe. Theo mô hình nỗ lực của Daniel Gile, pha nghe là lúc các nỗ lực tranh nhau năng lực có hạn và người dịch không kiểm soát được tốc độ. Ghi bằng chính chữ vừa nghe đòi hỏi ít xử lý hơn, nhường năng lực cho việc nghe và phân tích.
Giữ thuật ngữ chính xác. Với thuật ngữ chuyên ngành chưa chắc cách dịch, ghi nguyên chữ gốc tránh việc chọn vội một bản dịch sai rồi bị ràng buộc vào nó. Khi nói, người dịch có thêm vài giây để chọn.
Hợp với trường hợp người dịch sang ngôn ngữ yếu hơn. Khi dịch từ tiếng mẹ đẻ sang ngoại ngữ, viết bằng ngoại ngữ trong lúc nghe có thể chậm và mất tự nhiên. Ghi bằng tiếng mẹ đẻ, tức tiếng nguồn, lại nhanh hơn.
Giới hạn. Nguy cơ ghi chữ thay ghi ý cao hơn, và nguy cơ bị cấu trúc câu gốc chi phối khi đọc lại cũng cao hơn. Người ghi bằng tiếng nguồn cần kỷ luật ghi ý rất chặt để bù lại.
Ký hiệu như một ngôn ngữ thứ ba, và bằng chứng nghiên cứu
Hướng thứ ba né câu hỏi bằng cách ghi càng nhiều càng tốt bằng ký hiệu, không thuộc ngôn ngữ nào. Heinz Matyssek ở Đức đi xa nhất theo hướng này với một hệ thống ký hiệu lớn có quy tắc ghép. Ưu điểm là ký hiệu không kéo người dịch về cấu trúc của ngôn ngữ nào, và vẽ nhanh. Nhược điểm, như đã nói ở bài về ký hiệu, là chi phí học và nguy cơ khựng khi ký hiệu chưa thành phản xạ. Hầu như không ai ghi được hoàn toàn bằng ký hiệu; luôn còn chữ cho tên riêng, thuật ngữ, và những khái niệm không có ký hiệu.
Về bằng chứng thực nghiệm, nghiên cứu về ngôn ngữ ghi chép mới phát triển trong vài thập niên gần đây và cỡ mẫu thường nhỏ. Những khảo sát phân tích trang ghi thật của phiên dịch viên, trong đó có loạt nghiên cứu của Helle V. Dam ở Đan Mạch, cho thấy thực tế phức tạp hơn mọi quy tắc trong giáo trình: phiên dịch viên ghi trộn ngôn ngữ, và lựa chọn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như ngôn ngữ nào là ngôn ngữ mạnh của người ghi, độ dài của từ, chiều dịch.
Nói ngắn gọn: chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định một ngôn ngữ ghi chép là tốt hơn cho mọi trường hợp. Các khuyến nghị trong giáo trình phần lớn dựa vào lý lẽ và kinh nghiệm giảng dạy. Điều này không làm chúng kém giá trị, nhưng có nghĩa là người học nên thử nghiệm trên chính mình, ghi âm và đối chiếu, thay vì coi bất kỳ quy tắc nào là tuyệt đối.
Ví dụ: cùng một đoạn, ba cách ghi
Ví dụ tự đặt, chiều Anh sang Việt. Người nói: "Despite rising costs, the company has decided not to raise prices this year, because it wants to protect its market share in rural areas." Đoạn ngắn nhưng chứa đủ những thứ dễ hỏng: một liên kết nhượng bộ, một phủ định, một quan hệ nguyên nhân, một đối tượng cụ thể.
Cách ghi thiên về tiếng nguồn: ở lề trái chữ "despite", bên cạnh "cost" kèm mũi tên lên; dòng dưới "co." rồi "decided", gạch chéo trên "raise price", ký hiệu "năm nay"; ở lề chữ "bc", bên phải "protect mkt share", dòng dưới lùi vào "rural". Ghi nhanh, ít phải nghĩ, nhưng khi đọc lại người dịch dễ nói thành "Mặc dù chi phí tăng, công ty đã quyết định không tăng giá năm nay, bởi vì nó muốn bảo vệ thị phần ở khu vực nông thôn", một câu đúng nhưng còn mang dấu vết cấu trúc tiếng Anh, chẳng hạn chữ "nó".
Cách ghi thiên về tiếng đích: lề trái "dù", "chi phí" kèm mũi tên lên; "công ty" rồi "giữ giá" (đã chuyển phủ định thành một khái niệm khẳng định); lề trái "để", "giữ thị phần nông thôn". Ghi mất sức hơn một chút lúc nghe vì phải chuyển "not raise prices" thành "giữ giá", nhưng khi đọc lại, câu ra tự nhiên: "Dù chi phí tăng, năm nay công ty vẫn giữ nguyên giá bán để giữ thị phần ở nông thôn."
Cách ghi thiên về ký hiệu: lề trái một ký hiệu nhượng bộ, ký hiệu tiền kèm mũi tên lên; vòng tròn chỉ công ty, ký hiệu giá với mũi tên ngang (ổn định); lề trái ký hiệu mục đích, ký hiệu thị phần, ký hiệu nông thôn. Nhanh nhất nếu mọi ký hiệu đã thành phản xạ, và người dịch tự do chọn cách diễn đạt. Nếu ký hiệu thị phần còn lạ tay, đây lại là chỗ khựng. Ba trang ghi khác nhau, cùng dẫn tới một bản dịch đúng, và chỗ khác nhau nằm ở chi phí trong lúc nghe so với độ trôi chảy khi nói.
Tình huống cụ thể cho cặp Anh – Việt
Bảng dưới đây gợi ý lựa chọn thường thấy ở người dịch có tiếng Việt là ngôn ngữ mạnh. Đây là xuất phát điểm để thử, không phải quy định.
| Tình huống | Lựa chọn hay dùng | Lý do |
|---|---|---|
| Anh sang Việt, khái niệm thường gặp | Ký hiệu | Nhanh, không kéo theo cấu trúc Anh |
| Anh sang Việt, ý chung không có ký hiệu | Chữ tắt tiếng Việt | Viết bằng ngôn ngữ mạnh ít tốn sức, đọc lại tự nhiên |
| Anh sang Việt, thuật ngữ chuyên ngành chưa chắc | Giữ chữ tiếng Anh | Tránh chọn vội bản dịch sai |
| Việt sang Anh, ý chung | Chữ tắt tiếng Việt hoặc ký hiệu | Ghi tiếng Anh trong lúc nghe có thể chậm |
| Việt sang Anh, cụm đã biết cách dịch chuẩn | Chữ tắt tiếng Anh | Đỡ phải tìm lại khi nói |
| Tên riêng, số liệu | Theo cách nghe | Không chuyển đổi trong lúc nghe |
| Từ nối logic | Ký hiệu hoặc chữ ngắn nhất ở lề | Cần thấy ngay, không quan trọng ngôn ngữ |
Để ý rằng tiêu chí chung xuyên suốt là: chọn cách ghi tốn ít sức nhất lúc nghe mà vẫn đọc lại được tự nhiên. Hai tiêu chí này đôi khi kéo về hai phía, và sự cân bằng giữa chúng thay đổi theo trình độ của chính người dịch.
Quy tắc thực dụng và bẫy riêng của tiếng Việt
Từ những lập luận trên, một bộ quy tắc thực dụng cho người dịch Việt:
- Chữ nào ngắn hơn và đến tay nhanh hơn thì dùng, bất kể ngôn ngữ nào, miễn là đọc lại không mơ hồ.
- Giữ nhất quán cho từng khái niệm. Đã ghi "kinh tế" là "KT" thì đừng lúc "econ" lúc "KT"; trộn ngôn ngữ giữa các khái niệm thì được, trộn trong cùng một khái niệm thì dễ rối.
- Cẩn thận khi bỏ dấu. Viết không dấu nhanh hơn, nhưng các cặp như "tăng – tầng", "giá – giả", "vốn – von" có thể gây nhầm khi đọc lại trong ngữ cảnh mơ hồ. Giữ dấu cho những chữ dễ nhầm.
- Coi chừng chữ viết tắt hai chữ cái. "CP", "TN", "DN" mỗi cái có nhiều nghĩa; chỉ dùng khi trong buổi dịch đó nghĩa đã rõ.
- Thuật ngữ đã thống nhất với khách thì ghi bằng tiếng đích, vì đó là cách dịch đã được duyệt, không cần cân nhắc lại.
- Thử nghiệm có kiểm soát. Dịch cùng một đoạn hai lần, một lần ưu tiên tiếng nguồn, một lần ưu tiên tiếng đích, ghi âm và so sánh.
Sau một thời gian, hầu hết người dịch hình thành hệ thống cá nhân riêng, và hệ thống đó thường khác nhau giữa chiều Anh – Việt và Việt – Anh. Đó là dấu hiệu của sự trưởng thành, không phải sự thiếu nhất quán.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên bắt ghi bằng tiếng đích có phải là sai không?
Không sai. Đó là một trường phái có lý lẽ rõ ràng, đặc biệt hữu ích trong giai đoạn đầu để buộc người học phân tích ý thay vì chép chữ. Khi đã vững, người học có thể điều chỉnh theo hệ thống riêng.
Ghi trộn hai ngôn ngữ có làm rối khi đọc lại không?
Nếu mỗi khái niệm chỉ có một cách ghi cố định thì không rối, vì mắt nhận ra hình dạng chữ quen thuộc chứ không đọc từng chữ cái. Rối xảy ra khi cùng một khái niệm lúc ghi tiếng này lúc ghi tiếng kia.
Người dịch tiếng Trung có nên dùng chữ Hán trên trang ghi không?
Nhiều người biết chữ Hán dùng những chữ đơn giản, một nghĩa làm ký hiệu vì chúng ngắn và cô đọng. Với chữ nhiều nét, viết nhanh có thể khó đọc lại; khi đó chữ cái Latinh hay ký hiệu vẫn nhanh hơn.
Nếu cả hai ngôn ngữ đều không phải tiếng mẹ đẻ thì sao?
Ví dụ dịch Anh – Pháp với người Việt. Khi đó tiếng mẹ đẻ đôi khi được dùng như ngôn ngữ thứ ba trên trang ghi, vì viết nhanh và hiểu ngay. Đây là thực hành có gặp, miễn là đọc lại không gây chậm.
Lựa chọn ngôn ngữ ghi có thay đổi khi kinh nghiệm tăng không?
Thường có. Người mới hay ghi nhiều chữ tiếng nguồn; khi kinh nghiệm tăng, tỷ lệ ký hiệu và chữ của ngôn ngữ mạnh thường tăng. Điều này phù hợp với ý tưởng rằng người có kinh nghiệm xử lý ý nhanh hơn trong pha nghe.
