Muốn dịch số liệu chính xác khi phiên dịch, nguyên tắc là ghi ngay lúc nghe, ghi theo nhóm ba chữ số kèm ký hiệu hàng (nghìn, triệu, tỷ), ghi luôn đơn vị và đối tượng của con số, rồi mới đổi sang cách đọc của ngôn ngữ đích khi nói. Không giữ số trong đầu, không đổi hàng trong lúc đang nghe.
Bẫy lớn nhất nằm ở chỗ các ngôn ngữ chia hàng số khác nhau: tiếng Anh đếm theo nghìn, million, billion; tiếng Việt theo nghìn, triệu, tỷ, nghìn tỷ; tiếng Trung, Nhật, Hàn theo vạn và ức. Thêm vào đó là những cách diễn đạt mơ hồ như "tăng ba lần" hay nhầm lẫn giữa phần trăm với điểm phần trăm. Bài viết đi qua từng bẫy và cách ghi để tránh.
Vì sao số liệu là chỗ dễ vỡ nhất
Daniel Gile xếp số liệu vào nhóm "yếu tố gây vấn đề" (problem triggers) trong phiên dịch, cùng với tên riêng và các chuỗi liệt kê. Lý do nằm ở bản chất thông tin. Một câu bình thường có nhiều dư thừa ngữ nghĩa: bỏ sót một từ, người dịch vẫn suy ra được từ ngữ cảnh. Một con số thì không có dư thừa: nghe sót "bốn mươi bảy" thành "bốn mươi", không ngữ cảnh nào cứu được.
Số liệu còn tranh chấp trí nhớ ngắn hạn theo cách rất riêng. Một chuỗi chữ số dài như "hai nghìn ba trăm bốn mươi lăm tỷ sáu trăm triệu" chiếm nhiều chỗ trong trí nhớ âm vị hơn một câu nhiều ý, vì không thể gói thành một ý nghĩa như "doanh thu tăng". Khi người nói đọc liên tiếp ba bốn con số, người dịch không ghi ngay gần như chắc chắn đánh rơi ít nhất một con.
Cuối cùng, sai số liệu thường là sai nặng. Người nghe có thể bỏ qua một từ vụng, nhưng sẽ ghi nhớ và hành động theo con số: nhà đầu tư tính toán, đối tác đàm phán, nhà báo trích dẫn. Một số bị dịch lệch một hàng, từ triệu thành tỷ, có thể làm hỏng uy tín của cả người nói lẫn người dịch. Vì vậy trong lúc luyện, nhiều giảng viên coi số liệu là bài tập riêng, có giáo án riêng.
Bảng đối chiếu hàng số Anh – Việt
Bảng dưới đây là phần người dịch phải thuộc thành phản xạ. Lưu ý tiếng Anh hiện đại dùng billion theo nghĩa nghìn triệu (thang ngắn); một số văn bản cũ ở Anh và nhiều ngôn ngữ châu Âu dùng thang dài, nơi billion là triệu triệu, nên khi dịch tài liệu cũ hoặc từ tiếng Pháp, Đức cần kiểm tra.
| Tiếng Anh (thang ngắn) | Giá trị | Tiếng Việt | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| thousand | mười mũ ba | nghìn | twenty-five thousand = hai mươi lăm nghìn |
| million | mười mũ sáu | triệu | three point two million = 3,2 triệu |
| billion | mười mũ chín | tỷ | one point five billion = 1,5 tỷ |
| trillion | mười mũ mười hai | nghìn tỷ | two trillion = hai nghìn tỷ |
| hundred million | mười mũ tám | trăm triệu | four hundred million = bốn trăm triệu |
| tens of billions | hàng chục tỷ | hàng chục tỷ | giữ đúng mức ước lượng, không làm tròn thành con số cụ thể |
Dấu thập phân cũng là bẫy. Tiếng Anh dùng dấu chấm cho thập phân và dấu phẩy ngăn hàng nghìn; tiếng Việt ngược lại. Khi người nói tiếng Anh đọc "three point two million", người dịch nói "ba phẩy hai triệu". Khi dịch sang tiếng Anh từ văn bản tiếng Việt chiếu trên màn hình, "1,5 tỷ" phải đọc là "one point five billion", không phải "one thousand five hundred".
Cách ghi số trên sổ trong lúc nghe
Các bước sau giúp giảm tối đa sai sót khi ghi số. Điểm chung là không làm phép tính nào trong đầu khi đang nghe; mọi quy đổi để dành cho lúc nói.
- Ghi ngay, ưu tiên số hơn mọi thứ khác. Khi nghe con số, dừng mọi việc ghi khác để ghi số trước. Nội dung xung quanh trí nhớ còn giữ được, số thì không.
- Ghi theo cách nghe, kèm ký hiệu hàng. Nghe "three point two million" ghi "3,2" và ký hiệu triệu (nhiều người dùng chữ m nhỏ hoặc một dấu riêng). Không đổi sang cách viết khác lúc này.
- Ngăn nhóm ba chữ số bằng dấu rõ ràng. Với số dài đọc từng phần, ghi từng nhóm cách nhau bằng một vạch đứng, để khi đọc lại không phải đếm số không.
- Ghi đơn vị và đối tượng ngay sát con số. "3,2 triệu" của cái gì: đô la, tấn, lượt khách, hecta? Số không có đơn vị gần như vô dụng khi đọc lại.
- Ghi năm, kỳ so sánh. "So với cùng kỳ năm trước", "trong quý ba", "đến năm 2030". Ký hiệu thời gian nhỏ đặt cạnh số.
- Ghi chiều thay đổi nếu có. Mũi tên lên hay xuống trước con số để phân biệt "tăng 5%" với "đạt 5%".
- Khi đọc lại, đổi hàng trước khi nói. Nhìn số và ký hiệu hàng, đổi sang cách đọc của ngôn ngữ đích trong đầu, rồi mới mở miệng.
Nếu làm cặp, người không dịch thường ghi số giúp người đang dịch và đưa tờ ghi sang. Đây là thực hành phổ biến trong cabin phiên dịch đồng thời và cũng dùng được trong dịch nối tiếp có hai người.
Vạn, ức của tiếng Trung, Nhật, Hàn và lakh, crore của Nam Á
Người dịch tiếng Trung, Nhật, Hàn sang tiếng Việt gặp một hệ đếm khác hẳn: thay vì nhóm ba chữ số, các ngôn ngữ này nhóm theo bốn chữ số. Đơn vị vạn bằng mười nghìn, ức bằng một trăm triệu. Như vậy "ba ức" là ba trăm triệu, "hai vạn năm nghìn" là hai mươi lăm nghìn, "một nghìn hai trăm vạn" là mười hai triệu. Chữ Hán Việt "vạn" và "ức" còn quen với người Việt, nhưng trong văn nói hiện đại tiếng Việt dùng nghìn, triệu, tỷ, nên mọi con số phải được quy đổi.
Cách ghi an toàn là ghi đúng hệ của người nói: nghe "ba ức hai nghìn vạn" thì ghi "3 ức 2000 vạn", rồi khi đọc lại mới đổi thành "ba trăm hai mươi triệu". Đổi ngay trong lúc nghe là nguồn sai số phổ biến nhất, nhất là khi người nói đọc nhanh nhiều con số liền nhau. Người dịch Trung – Việt có kinh nghiệm thường luyện riêng bảng quy đổi vạn – ức sang triệu – tỷ cho đến khi thành phản xạ.
Một hệ khác đáng biết là cách đếm của tiếng Anh vùng Nam Á: lakh bằng một trăm nghìn, crore bằng mười triệu. Đại biểu đến từ Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh có thể dùng hai đơn vị này ngay cả khi nói tiếng Anh, ví dụ "five crore rupees" là năm mươi triệu rupee. Nếu không biết trước, người dịch dễ hoảng hoặc dịch sai hàng. Khi chuẩn bị cho hội nghị có đại biểu khu vực này, nên ghi sẵn quy đổi lakh, crore vào trang đầu sổ.
Phần trăm, điểm phần trăm và "tăng ba lần"
Phần trăm khác điểm phần trăm. Lãi suất từ 5% lên 7% là tăng 2 điểm phần trăm (percentage points), nhưng tăng 40% so với mức cũ. Người nói tiếng Anh chuyên nghiệp thường phân biệt rõ, còn nhiều bản dịch tiếng Việt gộp thành "tăng 2%", làm sai bản chất. Khi ghi, dùng ký hiệu riêng cho điểm phần trăm.
"Tăng ba lần" là cụm mơ hồ trong tiếng Việt. Có người hiểu là gấp ba (từ 100 lên 300), có người hiểu là tăng thêm ba lần mức cũ (từ 100 lên 400). Tiếng Anh cũng có tranh luận tương tự với "three times more". Cách an toàn khi dịch sang tiếng Việt là dùng "gấp ba" nếu ý là nhân ba, hoặc nêu thẳng con số đầu và cuối nếu có.
Giảm một nửa, giảm gấp đôi. Câu "giảm gấp đôi" phổ biến trong tiếng Việt nói nhưng không chặt chẽ về logic. Khi dịch sang tiếng Anh nên dùng "halved" hoặc "fell by half"; khi người nói tiếng Anh nói "halved", người dịch nói "giảm một nửa" thay vì "giảm gấp đôi".
Ngày tháng kiểu Mỹ và kiểu Anh. Viết 03/04 ở Mỹ thường là ngày 4 tháng 3, ở Anh và Việt Nam là ngày 3 tháng 4. Khi số liệu trên màn chiếu có ngày tháng, kiểm nguồn trước; khi ghi, viết tháng bằng chữ hoặc ký hiệu để không nhầm.
Năm tài chính, quý và thập niên. Năm tài chính của nhiều tổ chức không trùng năm dương lịch, nên "quý một" của họ có thể không phải tháng 1 đến tháng 3. Cụm "the nineties" là thập niên 1990; "the 2020s" là thập niên 2020. Đừng tự diễn giải nếu người nói không nói rõ.
Đơn vị đo: quy đổi hay giữ nguyên
Khi người nói dùng dặm, feet, acre, pound, độ F, người dịch có nên quy đổi sang kilômét, mét, hecta, kilôgam, độ C không? Câu trả lời phụ thuộc vào ngữ cảnh và thường nên bàn trước với khách. Nguyên tắc chung trong nhiều tài liệu đào tạo là giữ đơn vị gốc, vì người dịch không được thêm thông tin có thể sai. Một phép quy đổi nhẩm sai trong áp lực còn tệ hơn để nguyên.
Tuy nhiên trong một số tình huống, quy đổi xấp xỉ giúp người nghe hiểu ngay: một buổi tham quan nhà máy, nơi kỹ sư nói "the line produces about two thousand pounds per hour" trước một nhóm công nhân Việt. Khi đó cách làm an toàn là dịch đơn vị gốc rồi thêm quy đổi xấp xỉ, rõ ràng là xấp xỉ: "khoảng hai nghìn pound mỗi giờ, tức chừng chín trăm kilôgam". Vài hệ số đáng thuộc: một dặm xấp xỉ 1,6 km; một acre xấp xỉ 0,4 hecta; một pound xấp xỉ 0,45 kg; một foot xấp xỉ 0,3 m.
Với hợp đồng, thông số kỹ thuật, liều lượng thuốc, quy cách hàng hoá, tuyệt đối không quy đổi tự ý trong lúc dịch nói. Những con số này có thể được bên nghe ghi lại và dùng làm căn cứ, và chỉ một sai số làm tròn đã có thể dẫn tới tranh chấp. Nếu bên nghe cần quy đổi, họ sẽ hỏi, và người dịch có thể đề nghị kiểm lại trên văn bản sau buổi họp.
Bài luyện số liệu cho người tự học
Số liệu là kỹ năng luyện được bằng bài tập riêng, ngắn, lặp nhiều lần. Một vài dạng hiệu quả:
- Nghe – viết số thuần: nhờ người đọc hoặc dùng bản ghi âm đọc chuỗi số ngẫu nhiên ở tốc độ tăng dần, chỉ ghi và đọc lại bằng ngôn ngữ đích.
- Đổi hàng nhanh: nhìn số ghi theo kiểu tiếng Anh, nói to bằng tiếng Việt và ngược lại, đến khi không còn phải đếm số không.
- Số trong ngữ cảnh: chọn bài phát biểu công khai về kinh tế, dân số, nông nghiệp, ghi và dịch chỉ phần số liệu kèm đơn vị và đối tượng.
- Chuỗi số liên tiếp: tập với các đoạn liệt kê ba bốn con số trong một câu, như sản lượng của ba năm liền.
- Vạn – ức hoặc lakh – crore nếu bạn làm với các ngôn ngữ đó: bảng quy đổi nói to hằng ngày trong vài tuần.
- Tự đối chiếu: sau mỗi bài, so với bản gốc, ghi lại lỗi theo loại: sai hàng, sai đơn vị, sai chiều thay đổi, quên kỳ so sánh.
Phân loại lỗi quan trọng hơn đếm số lỗi. Người hay sai hàng cần luyện đổi hàng; người hay quên đơn vị cần sửa thói quen ghi. Mỗi loại lỗi có một bài tập riêng để khắc phục.
Câu hỏi thường gặp
Nếu nghe không rõ một con số thì có nên hỏi lại người nói?
Trong phiên dịch nối tiếp, hỏi lại một con số quan trọng là chấp nhận được và chuyên nghiệp hơn đoán. Nên hỏi ngắn gọn, đúng lúc người nói dừng. Trong buổi đông người, có thể ghi chú để hỏi lại ban tổ chức sau, nhưng tuyệt đối không bịa con số.
Có nên làm tròn số khi dịch nói không?
Không nên tự làm tròn, trừ khi chính người nói đã làm tròn. Nếu người nói nói "khoảng" hay "hơn", người dịch giữ đúng mức độ đó. Làm tròn tự ý làm thay đổi thông tin và có thể gây hiểu nhầm trong đàm phán hoặc báo chí.
Đọc số tiền đô la thì nói "đô" hay "đô la Mỹ"?
Tuỳ ngữ cảnh và mức trang trọng. Trong hội thảo chính thức có nhiều loại tiền, nên nói rõ "đô la Mỹ" ở lần đầu, các lần sau có thể rút gọn. Nếu có nhiều loại đô la như đô la Úc, đô la Singapore, luôn nói rõ.
Khi slide và lời nói khác số nhau thì dịch theo cái nào?
Dịch theo lời người nói, vì người dịch truyền đạt lời nói. Nếu chênh lệch rõ ràng và có thể gây hiểu nhầm, có thể nhắc kín đáo hoặc ghi chú để báo ban tổ chức sau. Không tự sửa lời người nói theo slide.
Ghi số theo kiểu tiếng Anh hay tiếng Việt trên sổ?
Nên ghi theo cách người nói đọc để không phải đổi trong lúc nghe, kèm ký hiệu hàng rõ ràng. Việc đổi hàng để dành cho lúc đọc lại. Điều quan trọng nhất là một quy ước nhất quán về dấu thập phân và ký hiệu hàng.
Có mẹo nào nhớ quy đổi vạn và ức nhanh không?
Cách nhiều người dùng là thuộc vài cặp mốc: một vạn là mười nghìn, mười vạn là một trăm nghìn, một trăm vạn là một triệu, một nghìn vạn là mười triệu, một ức là một trăm triệu, mười ức là một tỷ. Nói to các cặp này hằng ngày đến khi thành phản xạ.
