Bảy nguyên tắc của Jean-François Rozan là ghi ý chứ không ghi chữ, quy tắc ghi tắt, ghi liên kết, ghi phủ định, ghi nhấn mạnh, ghi theo chiều dọc và thụt lề lệch bậc. Chúng được trình bày trong cuốn sách mỏng La prise de notes en interprétation consécutive xuất bản ở Geneva năm 1956, kèm một bộ khoảng hai chục ký hiệu cơ bản.
Gần bảy thập niên sau, các giáo trình ghi chép phổ biến vẫn dựng trên khung này, dù mỗi tác giả thêm bớt và đổi cách gọi. Người học dịch Anh – Việt nên hiểu Rozan không phải như một bộ luật, mà như bản mô tả lý do tại sao trang ghi của phiên dịch viên lại trông như thế. Hiểu lý do rồi thì mới điều chỉnh được cho tiếng Việt, một ngôn ngữ đơn lập mà Rozan chưa từng tính tới.
Rozan và dòng giáo trình ghi chép phiên dịch
Ghi chép nối tiếp có lịch sử gắn với sự ra đời của nghề phiên dịch hội nghị hiện đại. Một vài mốc giúp đặt Rozan vào đúng chỗ:
- Hội nghị Hoà bình Paris 1919: lần đầu các cuộc đàm phán quốc tế lớn dùng tiếng Anh song song với tiếng Pháp, phiên dịch nối tiếp những bài phát biểu dài trở thành nhu cầu thường trực, và các phiên dịch viên thời đó tự phát triển cách ghi riêng.
- Trường đào tạo ở Geneva: sau Thế chiến II, Geneva trở thành một trung tâm đào tạo phiên dịch. Jean Herbert, một phiên dịch viên hội nghị kỳ cựu, viết Manuel de l'interprète (1952) có phần bàn về ghi chép.
- Rozan 1956: Jean-François Rozan, đồng nghiệp ở Geneva, hệ thống hoá thực hành thành bảy nguyên tắc và một bộ ký hiệu nhỏ. Sách ngắn, nhiều ví dụ Anh – Pháp, sau này được dịch sang nhiều thứ tiếng, trong đó có bản tiếng Anh.
- Matyssek 1989: Heinz Matyssek ở Đức xuất bản cuốn sổ tay đồ sộ về kỹ thuật ghi chép, đi theo hướng xây hệ ký hiệu lớn, gần như một ngôn ngữ viết độc lập.
- Gillies 2005: Andrew Gillies xuất bản Note-taking for Consecutive Interpreting: A Short Course, một giáo trình dạng bài tập từng bước, được dùng rộng rãi trong các chương trình đào tạo tiếng Anh.
Hai hướng lớn dễ thấy: một bên ghi tối giản, dựa vào hiểu và nhớ (Herbert, Rozan, sau này là trường phái lý thuyết nghĩa của Danica Seleskovitch ở Paris); một bên xây hệ ký hiệu phong phú (Matyssek). Phần lớn người làm nghề hiện nay đứng ở khoảng giữa, và bảy nguyên tắc của Rozan vẫn là ngôn ngữ chung để bàn về ghi chép.
Nguyên tắc 1 — Ghi ý chứ không ghi chữ
Rozan bắt đầu bằng nguyên tắc nền: thứ cần ghi là ý, tức điều người nói muốn truyền đạt, chứ không phải những từ họ đã chọn. Ông minh hoạ bằng các câu có cách diễn đạt dài dòng nhưng ý đơn giản: một câu ngoại giao vòng vèo về việc "chúng ta không thể không ghi nhận những nỗ lực đáng kể" thực chất chỉ là "ghi nhận nỗ lực". Ghi ý giúp người dịch thoát khỏi cấu trúc câu gốc, và bản dịch tự nhiên hơn.
Với cặp Anh – Việt, nguyên tắc này có giá trị đặc biệt. Tiếng Anh dùng nhiều danh từ hoá và bị động: "The implementation of the new regulation has been delayed due to a lack of consensus among stakeholders." Ghi theo chữ sẽ ra chuỗi "implement – reg – delay – lack – consensus – stakeholders", và người dịch dễ nói ra một câu tiếng Việt cứng như "Việc thực hiện quy định mới đã bị trì hoãn do sự thiếu đồng thuận giữa các bên liên quan". Ghi theo ý là "quy định mới / chưa áp dụng / vì các bên chưa thống nhất", và câu dịch tự nhiên hơn: "Quy định mới vẫn chưa được áp dụng vì các bên liên quan chưa thống nhất."
Điều kiện để ghi ý là phải hiểu ngay khi nghe. Đây là lý do nguyên tắc 1 đứng đầu: nó không phải mẹo ghi chép mà là đòi hỏi về phân tích. Khi chưa hiểu, người dịch có quyền ghi tạm vài chữ then chốt, nhưng đó là phương án dự phòng chứ không phải cách làm chính.
Nguyên tắc 2 — Ghi tắt, và vì sao cần điều chỉnh cho tiếng Việt
Rozan đề xuất một quy tắc ghi tắt đơn giản: từ ngắn thì viết đủ, từ dài thì giữ vài chữ cái đầu và chữ cái cuối, trong đó phần đuôi viết nhỏ phía trên để cho biết loại từ hoặc thời của động từ. Lý do của phần đuôi là tránh nhầm giữa các từ cùng gốc: viết tắt "prod" không biết là sản xuất, sản phẩm hay năng suất, còn giữ thêm đuôi thì phân biệt được.
Quy tắc này sinh ra cho tiếng Pháp và tiếng Anh, nơi từ dài nhiều âm tiết và hình thái biến đổi. Tiếng Việt khác hẳn: mỗi âm tiết là một chữ viết rời, từ ghép thường hai âm tiết, và không có biến đổi hình thái. Người dịch Việt sang Anh vì vậy thường dùng cách viết tắt quen thuộc của người Việt: lấy chữ cái đầu của mỗi âm tiết ("KT" cho kinh tế, "DN" cho doanh nghiệp, "CP" cho chính phủ hoặc cổ phần tuỳ ngữ cảnh), hoặc những dạng rút gọn trong tin nhắn như "ng" cho người, "đc" cho được, "k" cho không.
Rủi ro nằm ở sự mơ hồ: "CP" có thể là chính phủ, cổ phần, chi phí. Rozan cảnh báo đúng điều này với tiếng Pháp, và nó còn nghiêm trọng hơn với chữ viết tắt hai chữ cái tiếng Việt. Cách xử lý thực tế là mỗi chữ tắt chỉ một nghĩa trong toàn bộ hệ thống của mình, và dành chữ tắt ngắn nhất cho khái niệm hay gặp nhất trong lĩnh vực đang dịch. Bỏ dấu tiếng Việt cũng là thói quen phổ biến, nhưng cần coi chừng những cặp chỉ khác dấu như "tăng" và "tầng" trong bài nói về xây dựng.
Nguyên tắc 3 đến 5 — Liên kết, phủ định và nhấn mạnh
Liên kết là xương sống lập luận. Rozan nhấn mạnh rằng không bao giờ được bỏ các từ nối như "nhưng", "vì", "do đó", "dù vậy", vì đánh mất chúng thì bản dịch dễ thành ngược ý người nói. Ông đề nghị ghi chúng bằng ký hiệu hoặc chữ tắt ngắn, đặt ở vị trí dễ thấy. Nhiều giáo trình sau này đưa liên kết ra hẳn lề trái để mắt quét dọc là thấy mạch.
Ví dụ về liên kết với tiếng Việt. Một đoạn tiếng Việt: "Doanh thu quý này giảm, song biên lợi nhuận lại cải thiện, nhờ cắt giảm chi phí vận hành." Ba liên kết "song", "lại", "nhờ" mang toàn bộ lập luận. Trang ghi chỉ cần doanh thu đi xuống, ký hiệu "nhưng" ở lề, biên lợi nhuận đi lên, ký hiệu nguyên nhân ở lề, chi phí đi xuống. Bản dịch tiếng Anh dựng lại dễ: "Revenue fell this quarter, but margins improved thanks to lower operating costs."
Phủ định phải nhìn thấy ngay. Rozan đề nghị ghi phủ định bằng cách gạch chéo ký hiệu hoặc chữ, hoặc viết "no" ngay cạnh. Lý do: một chữ "không" viết nhỏ dễ bị mắt bỏ qua khi đọc lướt, và đó là lỗi tai hại nhất có thể xảy ra. Với tiếng Việt cần thêm chú ý các phủ định mềm như "chưa", "chẳng mấy", "khó mà", vốn mang sắc thái khác "không".
Nhấn mạnh và mức độ. Gạch chân một lần cho "rất", hai lần cho "cực kỳ", gạch chân đứt nét cho mức độ yếu như "hơi", "phần nào". Nguyên tắc này giúp giữ sắc thái mà người nghe, nhất là trong đàm phán, rất nhạy. Người nói bảo "chúng ta khá hài lòng" và "chúng ta rất hài lòng" là hai thông điệp khác nhau.
Nguyên tắc 6 và 7 — Ghi theo chiều dọc và thụt lề lệch bậc
Hai nguyên tắc cuối là phần làm trang ghi của phiên dịch viên khác hẳn mọi kiểu ghi chép khác. Ghi theo chiều dọc nghĩa là thay vì viết một câu chạy ngang từ trái sang phải, người ghi xếp các thành phần của ý thành từng dòng ngắn chồng lên nhau. Thụt lề lệch bậc (Rozan gọi là décalage) nghĩa là mỗi thành phần phụ thuộc lùi sang phải so với thành phần nó bổ nghĩa, tạo thành hình bậc thang đi xuống.
Ví dụ tự đặt: "The ministry, together with provincial authorities, will review the plan before the end of the year." Bậc thứ nhất ở sát lề: chủ thể "Bộ". Ngay dưới, cùng bậc, ký hiệu "cùng" và "tỉnh", vì đây là hai chủ thể ngang hàng. Bậc thứ hai lùi vào: hành động "rà soát" kèm dấu tương lai. Bậc thứ ba lùi thêm: đối tượng "kế hoạch". Một dòng riêng cho thời gian "trước cuối năm". Nhìn vào là thấy ngay ai làm, làm gì, với cái gì, khi nào.
Lợi ích của bố cục này có hai mặt. Khi ghi, người dịch không phải nghĩ về thứ tự từ, chỉ cần đặt mỗi mảnh vào đúng tầng quan hệ. Khi đọc, mắt quét theo chiều dọc nhanh hơn đọc ngang, và cấu trúc bậc thang cho phép dựng câu theo trật tự của ngôn ngữ đích. Điều này đặc biệt hữu ích khi trật tự hai ngôn ngữ khác nhau, như định ngữ đứng trước danh từ trong tiếng Anh nhưng đứng sau trong tiếng Việt: người dịch đọc bậc thang rồi tự xếp theo tiếng đích, không bị dòng chữ ngang kéo theo trật tự gốc. Những thành phần ngang hàng, như hai chủ thể hay hai lựa chọn, được đặt thẳng hàng dọc với nhau, có khi kèm một dấu ngoặc lớn bên cạnh.
Rozan còn đúng đến đâu hôm nay
Bảy nguyên tắc chịu thử thách thời gian khá tốt, nhưng cần đọc chúng với vài lưu ý. Thứ nhất, sách của Rozan dựa trên kinh nghiệm thực hành và quan sát của người dạy nghề, không dựa trên thực nghiệm có kiểm soát. Nghiên cứu thực nghiệm về ghi chép chỉ phát triển mạnh từ những thập niên gần đây, và đến nay vẫn chưa đủ để xác nhận hay bác bỏ từng nguyên tắc riêng lẻ. Có thể coi chúng là tri thức nghề được đúc kết, mạnh về tính hợp lý và được truyền dạy rộng rãi, nhưng không phải định luật.
Thứ hai, bộ ký hiệu khoảng hai chục cái của Rozan được thiết kế tối giản có chủ ý, cho các bài phát biểu ngoại giao và kinh tế thời hậu chiến. Người dịch y khoa, công nghệ hay tài chính ngày nay cần thêm ký hiệu cho khái niệm chuyên ngành, và đó là điều Rozan không phản đối: ông chỉ cảnh báo đừng biến ghi chép thành học thuộc hàng trăm ký hiệu mà quên mất việc hiểu.
Thứ ba, các ví dụ gốc là Anh – Pháp, hai ngôn ngữ cùng hệ chữ cái và có nhiều từ cùng gốc. Người Việt áp dụng phải tự thiết kế lại phần ghi tắt và cân nhắc dùng ngôn ngữ nào trên trang ghi. Còn các nguyên tắc về ý, liên kết, phủ định, nhấn mạnh và bố cục thì gần như phổ quát. Cách học hiệu quả là đọc Rozan cùng một giáo trình hiện đại có bài tập, rồi kiểm chứng từng nguyên tắc trên chính bản ghi âm luyện tập của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đọc nguyên bản tiếng Pháp của Rozan không?
Không bắt buộc. Sách có bản dịch sang tiếng Anh và một số ngôn ngữ khác, và nội dung chính đã được các giáo trình sau tóm lược. Đọc bản gốc có ích cho người biết tiếng Pháp vì ví dụ minh hoạ rõ hơn, nhưng người học Anh – Việt thu được phần lớn giá trị qua bản tiếng Anh.
Hai chục ký hiệu của Rozan có đủ để đi làm không?
Thường là không đủ cho các lĩnh vực chuyên môn hiện nay, nhưng là nền tốt. Người làm nghề thường giữ khung tối giản ấy rồi bổ sung dần vài chục ký hiệu cho các khái niệm lặp lại nhiều trong lĩnh vực mình hay dịch, kiểm tra từng ký hiệu mới qua luyện tập trước khi dùng thật.
Nguyên tắc nào khó áp dụng nhất với người Việt?
Nhiều người thấy quy tắc ghi tắt khó nhất, vì nó được thiết kế cho từ đa âm tiết có biến đổi hình thái. Với tiếng Việt, cần tự xây quy ước viết tắt không trùng nghĩa, và cẩn thận với các chữ chỉ khác nhau ở dấu thanh khi đã bỏ dấu.
Bố cục bậc thang có làm tốn giấy không?
Có, trang ghi theo kiểu dọc thưa hơn nhiều so với ghi ngang, nên phiên dịch viên thường dùng sổ khổ nhỏ và lật trang nhanh. Tốn giấy là cái giá chấp nhận được để đổi lấy tốc độ đọc lại, vốn quyết định chất lượng bản dịch.
Có tranh luận nào về các nguyên tắc của Rozan không?
Tranh luận chủ yếu xoay quanh mức độ dùng ký hiệu và ngôn ngữ ghi chép, chứ ít ai bác bỏ việc ghi ý, ghi liên kết hay ghi dọc. Trường phái ký hiệu phong phú cho rằng tối giản như Rozan chưa đủ, còn phía tối giản cho rằng quá nhiều ký hiệu làm giảm chú ý cho việc nghe.
Học xong bảy nguyên tắc thì nên luyện gì tiếp?
Nên luyện từng nguyên tắc riêng trên đoạn nói ngắn, ví dụ một tuần chỉ tập ghi liên kết ở lề, một tuần tập bậc thang, rồi mới kết hợp. Mỗi buổi nên ghi âm phần dịch để đối chiếu trang ghi với lời gốc, tìm đúng chỗ nguyên tắc chưa thành phản xạ.
