Dịch Việt sang Anh khó chủ yếu không vì thiếu từ vựng, mà vì tiếng Anh bắt người dịch quyết định những điều câu tiếng Việt được phép bỏ ngỏ: ai làm (chủ ngữ), làm lúc nào và đã xong chưa (thì, thể), một hay nhiều (số), người đọc đã biết vật đó chưa (mạo từ), quan hệ giữa người nói và người nghe ra sao (xưng hô). Câu tiếng Việt im lặng ở những chỗ đó vẫn đúng; câu tiếng Anh im lặng thì sai ngữ pháp.
Vì vậy người dịch Việt – Anh làm hai việc cùng lúc: hiểu nghĩa câu gốc, và đọc ngữ cảnh để lấp những thông tin bắt buộc mà tiếng Anh đòi. Lấp sai là bản dịch trôi chảy nhưng nói điều khác bản gốc. Thêm một lớp khó nữa: phần lớn người dịch Việt – Anh ở Việt Nam đang dịch sang ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ, nên câu đúng ngữ pháp vẫn có thể nghe "lạ tai" với người bản xứ.
Dưới đây là tám khác biệt cấu trúc gây lỗi nhiều nhất, cơ chế đằng sau, một đoạn văn chạy thử từ bản vụng tới bản chuẩn, và quy trình bốn lượt đọc để tự soát. Các danh mục khác của chuyên mục đi sâu từng điểm; bài này là bản đồ tổng.
Đơn lập và biến hình: gốc rễ của mọi khác biệt
Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập: từ không biến đổi hình thái, quan hệ ngữ pháp thể hiện bằng trật tự từ và hư từ (đã, đang, sẽ, các, những, của, bị, được). Hư từ trong tiếng Việt phần lớn là tuỳ chọn. Câu "Hôm qua anh ấy đi Đà Nẵng" không cần "đã" vì "hôm qua" đã nói rõ thời gian; câu "Sinh viên phải nộp bài trước thứ Sáu" không cần nói một hay nhiều sinh viên vì ai cũng hiểu là quy định chung.
Tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình ở mức vừa phải: động từ chia theo thì và ngôi, danh từ chia số, câu gần như bắt buộc có chủ ngữ, danh từ đếm được số ít gần như bắt buộc có từ hạn định. Những phạm trù này là thông tin bắt buộc – người nói tiếng Anh không thể không chọn. Roman Jakobson, trong tiểu luận "On Linguistic Aspects of Translation" (1959), đã nêu ý này: các ngôn ngữ khác nhau chủ yếu ở chỗ chúng buộc phải diễn đạt điều gì, chứ không ở chỗ chúng có thể diễn đạt điều gì.
Hệ quả cho người dịch rất cụ thể. Khi dịch Anh – Việt, việc chính thường là lược bớt thông tin bắt buộc của tiếng Anh cho câu Việt khỏi nặng. Khi dịch Việt – Anh thì ngược lại: phải bổ sung thông tin mà tác giả tiếng Việt không viết ra. Bổ sung nghĩa là diễn giải, và diễn giải thì có thể sai. Người dịch giỏi Việt – Anh trước hết là người đọc ngữ cảnh giỏi, biết khi nào chắc chắn đủ để chọn, và khi nào phải hỏi lại tác giả thay vì đoán.
Tám khác biệt cấu trúc và việc người dịch phải làm
Bảng sau gom tám điểm gây lỗi nhiều nhất trong bài dịch của người học. Mỗi dòng là một quyết định người dịch phải đưa ra mà câu gốc không đưa ra giúp.
| Khác biệt | Tiếng Việt | Tiếng Anh | Người dịch phải làm gì |
|---|---|---|---|
| 1. Chủ ngữ | Bỏ được khi ngữ cảnh rõ: "Đã gửi hồ sơ." | Gần như bắt buộc | Xác định ai làm; chọn chủ ngữ thật, chủ ngữ giả hay bị động |
| 2. Thì và thể | Không chia; "đã, đang, sẽ" tuỳ chọn | Chia bắt buộc, phân biệt quá khứ và hoàn thành | Đọc mốc thời gian, chọn thì nhất quán cả đoạn |
| 3. Số và mạo từ | "Các, những" tuỳ chọn; không có mạo từ | Số nhiều và a/the/không mạo từ bắt buộc | Quyết định một hay nhiều, xác định hay chưa |
| 4. Xưng hô | Anh, chị, em, cô, chú… mã hoá tuổi, thân sơ | I/you trung tính | Bù sắc thái bằng tên, chức danh, cách nói lịch sự |
| 5. Đề – thuyết | "Nhà này mái dột" – nêu đề trước | Chủ ngữ – vị ngữ chặt | Chọn chủ ngữ ngữ pháp, chuyển đề thành cụm trạng ngữ hoặc sở hữu |
| 6. Câu nối dấu phẩy | Chuỗi vế nối bằng phẩy là bình thường | Nối hai mệnh đề độc lập bằng phẩy là lỗi | Tách câu hoặc phân cấp chính – phụ |
| 7. Từ Hán Việt rỗng | "Tiến hành công tác kiểm tra" | Ưa động từ trực tiếp | Gỡ danh từ hoá, giữ động từ có nghĩa |
| 8. Từ láy, thành ngữ, văn hoá | Giàu láy, thành ngữ bốn chữ | Ít láy, thành ngữ khác hình ảnh | Chọn chiến lược: tương đương, diễn nghĩa, giữ hình ảnh có giải thích |
Điểm chung của tám dòng: không dòng nào giải được bằng từ điển. Từ điển cho nghĩa của từ; còn những quyết định trên đòi người dịch hiểu tình huống giao tiếp – ai viết cho ai, để làm gì, người đọc biết gì rồi. Đó là lý do bản dịch máy Việt – Anh thường sai đúng ở những chỗ này: chọn số ít khi văn bản nói về quy định chung, chọn "he" khi người được nhắc là phụ nữ, chọn thì hiện tại cho sự việc đã kết thúc.
Trật tự thông tin: tiếng Anh đặt cái mới và cái nặng ở cuối
Ngoài ngữ pháp bắt buộc, hai ngôn ngữ còn khác nhau ở thói quen sắp xếp thông tin. Ngữ pháp mô tả tiếng Anh nói nhiều tới hai nguyên tắc: tiêu điểm cuối (end-focus – thông tin mới, quan trọng thường đặt cuối câu) và trọng lượng cuối (end-weight – thành phần dài, nặng thường đẩy về cuối). Tiếng Việt cũng ưa đặt cái mới ở sau, nhưng chịu được những chủ ngữ rất dài mà tiếng Anh thấy khó đọc.
Ví dụ tự đặt: "Việc các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở khu vực nông thôn chưa tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi là một trong những nguyên nhân chính." Dịch theo trật tự gốc: The fact that small and medium-sized enterprises in rural areas have not been able to access preferential loans is one of the main causes. Câu đúng nhưng người đọc phải giữ một chủ ngữ mười mấy từ trong đầu trước khi tới động từ. Bản tốt hơn đảo trọng lượng: One of the main causes is that small and medium-sized enterprises in rural areas still lack access to preferential loans.
Quy tắc thực hành: khi chủ ngữ tiếng Anh vượt khoảng mười từ mà động từ chính lại ngắn ("is", "remains", "matters"), thử đảo – dùng "it" giả, "there", hoặc lấy phần ngắn làm chủ ngữ. Ngược lại, đừng đảo câu chỉ để đảo: nếu đoạn văn đang nói về doanh nghiệp nhỏ, giữ "small businesses" làm chủ ngữ cho mạch liền sẽ tốt hơn câu "đẹp" nhưng làm đứt mạch. Trật tự thông tin là chuyện của cả đoạn, không chỉ một câu.
Chạy thử một đoạn: từ bản vụng tới bản dùng được
Đoạn gốc tự đặt, kiểu văn báo cáo doanh nghiệp: "Năm qua, công ty đã tiến hành mở rộng thị trường sang Nhật Bản. Đã ký hợp đồng với ba nhà phân phối, doanh thu xuất khẩu tăng 20%. Tuy nhiên vẫn còn gặp nhiều khó khăn về chứng nhận chất lượng, cần tiếp tục đầu tư." (Số liệu là ví dụ giả định.)
Bản vụng, kiểu dịch từng chữ: Last year, the company has carried out expanding market to Japan. Signed contracts with three distributors, export revenue increased 20%. However still meet many difficulties about quality certification, need to continue investing. Bản này mắc gần đủ tám lỗi trong bảng: sai thì ("has carried out" với "last year"), động từ rỗng ("carried out expanding"), thiếu mạo từ ("market"), câu không chủ ngữ ("Signed…", "still meet…", "need to…"), hai mệnh đề nối bằng dấu phẩy, giới từ dịch theo "về" ("about").
Bản dùng được: Last year, the company expanded into the Japanese market. It signed contracts with three distributors, and export revenue rose by 20%. Quality certification, however, remains a major hurdle and will require further investment. Chú ý các quyết định: "tiến hành mở rộng" thành một động từ "expanded"; chủ ngữ ẩn được khôi phục là "it" (công ty); câu cuối chuyển "khó khăn" thành chủ ngữ để khỏi phải bịa ra ai "gặp" khó khăn; "cần tiếp tục đầu tư" thành "will require further investment" – không cần nói ai đầu tư, vì gốc cũng không nói.
Bản chuẩn không dài hơn bản vụng, thậm chí ngắn hơn. Đó là dấu hiệu tốt: dịch Việt – Anh có chất lượng thường bớt chữ ở phần sáo (tiến hành, công tác, vấn đề) và thêm chữ ở phần ngữ pháp bắt buộc (it, the, thì).
Vì sao dịch sang ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ khó hơn
Trong giới dịch thuật quốc tế, chiều dịch "vào tiếng mẹ đẻ" thường được coi là chiều chuẩn, và nhiều hội nghề khuyến nghị người dịch chủ yếu làm theo chiều đó. Chiều ngược lại – từ tiếng mẹ đẻ ra ngoại ngữ – có tên riêng trong nghiên cứu dịch (inverse translation, đôi khi gọi là dịch phục vụ). Ở Việt Nam, thị trường Việt – Anh lại rất lớn mà người bản xứ biết tiếng Việt đủ sâu thì ít, nên phần lớn bản dịch Việt – Anh do người Việt làm. Đó là thực tế, không phải lỗi.
Cái khó cụ thể nằm ở trực giác về độ tự nhiên. Người Việt dịch sang tiếng Anh thường hiểu gốc rất chắc, ít hiểu sai; nhưng hay viết ra câu đúng ngữ pháp mà người bản xứ không bao giờ nói: kết hợp từ lệch (make a mistake thì đúng, do a mistake thì lệch), giới từ theo phản xạ tiếng Việt, độ trang trọng không đều trong cùng một văn bản.
Cách bù hợp lý gồm ba thứ. Một là kho ngữ liệu: kiểm kết hợp từ bằng kho văn bản tiếng Anh thật, không chỉ bằng từ điển song ngữ. Hai là văn bản song song: trước khi dịch một báo cáo thường niên, đọc vài báo cáo thường niên tiếng Anh gốc cùng ngành để lấy giọng. Ba là người đọc bản xứ cho văn bản quan trọng – họ không cần biết tiếng Việt, chỉ cần đọc bản tiếng Anh và đánh dấu chỗ lạ tai, sau đó người dịch đối chiếu lại với gốc để sửa mà không mất nghĩa.
Quy trình bốn lượt đọc cho người dịch Việt – Anh
Một bản nháp dịch xong nên được đọc lại ít nhất bốn lượt, mỗi lượt soi một thứ. Gộp chung một lượt thì mắt sẽ trượt qua đúng những lỗi trong bảng tám khác biệt.
- Lượt nghĩa: đặt gốc và bản dịch cạnh nhau, đối chiếu từng câu. Có câu nào bị bỏ, bị thêm ý, đổi phủ định thành khẳng định, đổi số liệu? Những thông tin bạn tự bổ sung (chủ ngữ, thì, số) có đúng với ngữ cảnh không?
- Lượt ngữ pháp bắt buộc: chỉ nhìn bản tiếng Anh, soát lần lượt chủ ngữ, thì, số nhiều, mạo từ. Mẹo: đọc từng câu và tự hỏi "câu này đang nói về một hay nhiều? người đọc đã biết vật này chưa?".
- Lượt mạch: đọc cả đoạn tiếng Anh liền mạch. Thì có nhất quán không? Đại từ "it", "they", "this" có trỏ rõ về đâu không? Câu nối dấu phẩy, câu quá dài đầu nặng đã được xử lý chưa?
- Lượt độ tự nhiên: đọc to, hoặc để vài giờ rồi đọc như người lạ. Gạch dưới mọi cụm bạn "dịch ra" chứ không "viết ra"; kiểm kết hợp từ của những cụm đó.
Với văn bản dài, có thể tách: lượt 1 và 2 làm ngay sau khi dịch; lượt 3 và 4 để sang hôm sau. Khoảng nghỉ giúp bạn đọc bản tiếng Anh như một văn bản độc lập thay vì "nghe thấy" câu tiếng Việt vọng lại sau mỗi câu.
Câu hỏi thường gặp
Dịch Việt – Anh hay Anh – Việt khó hơn?
Với người Việt, Việt – Anh thường khó hơn ở độ tự nhiên của câu tiếng Anh, còn Anh – Việt khó hơn ở chỗ hiểu đúng hết sắc thái gốc. Hai chiều đòi kỹ năng khác nhau. Nhiều người dịch giỏi chiều này nhưng chỉ khá chiều kia, nên khi nhận việc nên đánh giá năng lực riêng cho từng chiều.
Có nên học thuộc mẫu câu tiếng Anh để dịch nhanh hơn?
Có ích với văn bản lặp lại nhiều như thư thương mại, hợp đồng mẫu, báo cáo định kỳ. Nhưng mẫu câu chỉ đúng khi tình huống khớp. Nên học mẫu kèm ngữ cảnh dùng và đọc nhiều văn bản gốc tiếng Anh cùng thể loại, thay vì chỉ học bảng câu song ngữ rời rạc.
Có cần biết lý thuyết ngôn ngữ học để dịch Việt – Anh tốt không?
Không bắt buộc, nhưng hiểu vài khái niệm như thông tin bắt buộc, đề – thuyết, tiêu điểm cuối giúp bạn gọi tên được lỗi và sửa có hệ thống, thay vì sửa theo cảm giác. Điều này đặc biệt hữu ích khi bạn phải giải thích lựa chọn của mình cho khách hàng hoặc người hiệu đính.
Dùng dịch máy làm bản nháp cho chiều Việt – Anh có ổn không?
Tuỳ văn bản và quy định bảo mật của khách. Nếu dùng, cần soát kỹ đúng tám điểm trong bài vì máy hay sai ở thông tin bắt buộc: số, thì, giới tính của đại từ, chủ ngữ ẩn. Không đưa tài liệu mật lên công cụ trực tuyến khi chưa được phép.
Nên dịch theo tiếng Anh Mỹ hay Anh Anh?
Theo yêu cầu của người đặt dịch hoặc thị trường đọc bản dịch. Không có yêu cầu thì chọn một chuẩn và giữ nhất quán cả văn bản: chính tả (color hay colour), dấu câu, cách viết ngày tháng, từ vựng. Trộn hai chuẩn trong một tài liệu là lỗi dễ thấy nhất với người đọc kỹ.
Câu tiếng Việt mơ hồ thì dịch thế nào?
Trước hết tìm trong ngữ cảnh rộng hơn: đoạn trước, tài liệu kèm, mục đích văn bản. Nếu vẫn mơ hồ và cách hiểu khác nhau dẫn tới hệ quả khác nhau, hãy hỏi tác giả hoặc ghi chú cho khách. Đừng âm thầm chọn một nghĩa rồi viết câu tiếng Anh rõ ràng hơn bản gốc.
