Công cụ QA (quality assurance) cho bản dịch là các chức năng kiểm tra tự động so câu nguồn với câu dịch để tìm những lỗi có thể nhận ra bằng quy tắc: số liệu không khớp, thuật ngữ không đúng bảng, cùng một câu nguồn dịch hai cách, thẻ định dạng bị mất, dấu câu và khoảng trắng sai, đoạn bị bỏ sót. Chúng có sẵn trong phần lớn phần mềm hỗ trợ dịch và cũng có dạng công cụ độc lập.
QA tự động bắt nhanh và đều những lỗi mà mắt người mệt dễ bỏ qua, nhưng không bắt được lỗi nghĩa và sinh nhiều báo động giả. Bài này đi qua những gì công cụ bắt được và không bắt được, các nhóm kiểm, những lỗi riêng của cặp Anh–Việt, cách xử lý báo động giả và quy trình chạy QA trong một dự án.
QA tự động bắt gì, không bắt gì
Hiểu đúng giới hạn của công cụ là bước đầu tiên để dùng nó hiệu quả. Bảng dưới so hai nhóm lỗi:
| Công cụ bắt tốt | Công cụ bắt kém hoặc không bắt được |
|---|---|
| Số trong câu nguồn không có trong câu dịch (thiếu, sai, đảo chữ số) | Dịch sai nghĩa nhưng đúng số và đúng thuật ngữ |
| Thuật ngữ trong bảng thuật ngữ không được dùng | Thuật ngữ chưa có trong bảng bị dịch sai |
| Cùng câu nguồn có hai bản dịch khác nhau, hoặc ngược lại | Văn phong không hợp người đọc |
| Thẻ định dạng, biến, ký hiệu giữ chỗ bị mất hoặc sai vị trí | Câu dịch đúng chữ nhưng không tự nhiên |
| Khoảng trắng thừa, dấu câu cuối câu không khớp, ngoặc không cân | Bỏ sót một mệnh đề trong câu dài |
| Đoạn để trống hoặc giống hệt câu nguồn (chưa dịch) | Sai kiến thức chuyên môn |
| Độ dài câu dịch vượt giới hạn (giao diện, phụ đề) | Sai sắc thái, sai xưng hô |
Cột phải là lý do vì sao QA tự động không thay được người soát. Công cụ chỉ biết so mẫu; nó không biết câu dịch có nói đúng điều câu gốc nói không. Một bản dịch qua QA với không lỗi nào vẫn có thể sai nghĩa ở mọi đoạn. Ngược lại, bỏ QA tự động là bỏ đi một lưới an toàn rẻ cho những lỗi gây hậu quả lớn — một con số sai trong hợp đồng hay tờ hướng dẫn liều dùng có thể nghiêm trọng hơn nhiều lỗi văn phong.
Các nhóm kiểm chính và vì sao mỗi nhóm quan trọng
Số và đơn vị. Kiểm mọi con số trong câu nguồn có xuất hiện trong câu dịch. Đây là nhóm có giá trị nhất: lỗi số trong hợp đồng, báo cáo tài chính, tài liệu kỹ thuật, y khoa có thể gây hậu quả thật. Công cụ tốt cho phép khai báo quy tắc chuyển đổi định dạng số giữa hai ngôn ngữ.
Thuật ngữ. So câu dịch với bảng thuật ngữ của dự án: khi câu nguồn có thuật ngữ A, câu dịch phải có thuật ngữ đích tương ứng. Hiệu quả phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng bảng thuật ngữ.
Nhất quán hai chiều. Cùng một câu nguồn mà có hai bản dịch khác nhau, hoặc hai câu nguồn khác nhau lại có cùng một bản dịch. Chiều thứ hai hay bị quên nhưng thường lộ ra lỗi thật: hai câu nguồn khác nghĩa bị dịch giống nhau vì người dịch sao chép.
Thẻ và biến. Văn bản có định dạng (in đậm, liên kết, chú thích) hoặc chuỗi phần mềm có biến giữ chỗ. Mất thẻ làm hỏng định dạng; mất hoặc đổi biến có thể làm phần mềm hiển thị sai hoặc lỗi.
Dấu câu và khoảng trắng. Khoảng trắng kép, khoảng trắng trước dấu chấm, dấu câu cuối không khớp, ngoặc mở không đóng. Lỗi nhỏ nhưng làm văn bản trông cẩu thả.
Đoạn chưa dịch và độ dài. Đoạn trống, đoạn giống hệt nguồn, đoạn quá dài so với giới hạn hiển thị. Với phụ đề và giao diện, giới hạn độ dài là ràng buộc cứng.
Những lỗi riêng của cặp Anh–Việt mà QA nên được cấu hình để bắt
Cấu hình mặc định của nhiều công cụ được thiết kế cho các cặp ngôn ngữ châu Âu, nên với cặp Anh–Việt cần chỉnh lại vài quy tắc. Quan trọng nhất là định dạng số. Tiếng Anh dùng dấu chấm cho phần thập phân và dấu phẩy phân cách hàng nghìn (3,500.75); văn bản tiếng Việt theo quy ước phổ biến làm ngược lại (3.500,75). Nếu công cụ không được khai báo quy ước này, nó sẽ báo lỗi ở mọi con số đã chuyển đúng, hoặc tệ hơn, không báo khi người dịch quên chuyển và để lại một số như 2.500 (trong tiếng Anh là hai phẩy năm, ghi đủ ba chữ số thập phân theo độ chính xác của phép đo) mà người đọc Việt hiểu là hai nghìn năm trăm. Cần thống nhất với khách hàng quy ước số của bản dịch trước khi bắt đầu.
Thứ hai là ngày tháng. Tiếng Anh Mỹ viết tháng trước ngày, tiếng Anh Anh và tiếng Việt viết ngày trước tháng. Một ngày như 03/04 có thể là mùng 3 tháng 4 hoặc mùng 4 tháng 3 tuỳ nguồn. Công cụ QA không biết ngữ cảnh, nhưng có thể được cấu hình để đánh dấu mọi ngày dạng số, giúp bạn kiểm tay từng trường hợp.
Thứ ba là dấu ngoặc kép và khoảng trắng quanh dấu câu. Văn bản tiếng Việt nên dùng ngoặc kép cong hoặc thẳng nhất quán theo quy chuẩn của nơi xuất bản; không đặt khoảng trắng trước dấu hai chấm, chấm phẩy, chấm hỏi theo kiểu tiếng Pháp. Thứ tư là đơn vị đo và tiền tệ: ký hiệu tiền đứng trước hay sau số, có khoảng trắng hay không, đổi đơn vị hay giữ nguyên — đó là quyết định của dự án, nhưng một khi đã quyết, QA có thể kiểm tính nhất quán.
Cuối cùng là chữ viết hoa. Tiếng Anh viết hoa nhiều hơn tiếng Việt ở tiêu đề, chức danh, tên phòng ban. Quy tắc QA kiểu "chữ hoa ở nguồn phải hoa ở đích" sẽ sinh hàng loạt báo động giả; nên tắt hoặc chỉ áp dụng cho tên riêng và từ viết tắt.
Báo động giả: vì sao xuất hiện và cách giảm
Một lượt QA trên văn bản dài có thể trả về hàng trăm cảnh báo, phần lớn là báo động giả. Nguyên nhân thường gặp: quy tắc số không khớp quy ước của cặp ngôn ngữ, thuật ngữ được biến đổi hợp lý trong câu dịch (số nhiều, từ loại khác) nên không khớp mẫu, câu nguồn có từ viết tắt mà câu dịch viết đầy đủ, dấu câu được đổi đúng theo quy tắc tiếng Việt. Khi báo động giả quá nhiều, người dịch có xu hướng lướt qua tất cả — và bỏ sót luôn lỗi thật.
Cách giảm có ba hướng. Một, cấu hình theo cặp ngôn ngữ: khai báo quy ước số, tắt các quy tắc không phù hợp như kiểm chữ hoa máy móc. Hai, làm giàu bảng thuật ngữ: thêm các biến thể chấp nhận được của thuật ngữ đích, đánh dấu những thuật ngữ không cần kiểm. Ba, dùng danh sách bỏ qua có ghi chú: khi đã xác nhận một cảnh báo là giả, đánh dấu bỏ qua kèm lý do, để lượt chạy sau không hiện lại và người biên tập hiểu vì sao.
Nguyên tắc cần giữ: không bao giờ bỏ qua hàng loạt theo kiểu chọn tất cả. Lướt qua từng nhóm cảnh báo, ưu tiên nhóm số và nhóm thẻ, rồi đến thuật ngữ và nhất quán. Nếu một nhóm toàn báo động giả, sửa cấu hình cho lần sau thay vì chịu đựng mãi.
Với nhóm làm việc chung, cấu hình QA nên được lưu thành một tệp dùng chung cho cả dự án, để người dịch và người hiệu đính chạy cùng một bộ quy tắc. Hai người chạy hai cấu hình khác nhau sẽ tranh luận về những lỗi mà thực ra chỉ do quy tắc khác nhau sinh ra.
Quy trình chạy QA trong một dự án
QA hiệu quả nhất khi được làm ở nhiều thời điểm, không chỉ một lần trước khi giao. Một quy trình gợi ý cho dự án biên dịch cỡ vừa:
- Trước khi dịch: cấu hình quy tắc QA theo cặp ngôn ngữ và yêu cầu khách hàng (quy ước số, ngày, ngoặc, giới hạn độ dài), nạp bảng thuật ngữ.
- Trong khi dịch: bật kiểm tra theo từng đoạn nếu công cụ hỗ trợ, để sửa lỗi số và thẻ ngay khi còn nhớ ngữ cảnh.
- Sau bản dịch đầu: chạy QA toàn bộ, xử lý theo thứ tự ưu tiên: đoạn chưa dịch, số, thẻ và biến, thuật ngữ, nhất quán, dấu câu.
- Tự đọc lại bản đích: đọc riêng tiếng Việt, không nhìn nguồn, để bắt lỗi văn phong và độ tự nhiên — phần công cụ không làm được.
- Đối chiếu nguồn – đích: soát nghĩa từng câu, tập trung câu dài, câu có phủ định, câu có điều kiện.
- Chạy QA lần cuối sau mọi chỉnh sửa, vì sửa lỗi này có thể sinh lỗi khác (xoá nhầm thẻ, gõ thừa khoảng trắng).
- Lưu báo cáo QA kèm các cảnh báo đã bỏ qua và lý do, giao cùng bản dịch nếu khách hàng yêu cầu.
Thứ tự ở bước 3 có lý do: lỗi càng ảnh hưởng tới nội dung và chức năng càng xử lý trước. Đoạn chưa dịch và số sai là lỗi không thể giao; dấu câu là lỗi thẩm mỹ. Ở bước 4 và 5 là phần người dịch không được giao cho máy, và cũng là phần tốn thời gian nhất.
Tự làm kiểm tra khi không có công cụ chuyên dụng
Không phải lúc nào bạn cũng làm việc trong một phần mềm có QA sẵn: khách gửi tệp văn bản thường, bảng tính, hay bạn dịch trực tiếp trong trình soạn thảo. Vẫn có thể làm một phần việc QA bằng các chức năng có sẵn. Chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo bắt được khoảng trắng kép, khoảng trắng trước dấu câu. Chức năng tìm theo mẫu (thường gọi là biểu thức chính quy) cho phép tìm mọi chuỗi số, mọi chữ viết hoa toàn bộ, mọi dấu ngoặc mở — để bạn đối chiếu tay với bản gốc.
Một mẹo đơn giản cho số liệu: trích danh sách mọi con số trong văn bản gốc và trong bản dịch ra hai cột, sắp xếp, rồi so. Cách này không cần công cụ đặc biệt và bắt được phần lớn lỗi số. Với thuật ngữ, tìm lần lượt từng thuật ngữ quan trọng trong bản dịch để chắc chắn mọi lần xuất hiện dùng cùng một chữ.
Cuối cùng, chức năng so sánh hai phiên bản văn bản của trình soạn thảo giúp kiểm những gì đã thay đổi giữa bản bạn giao và bản khách gửi lại sau khi sửa, tránh bỏ sót những chỉnh sửa nhỏ. Những thao tác này chậm hơn công cụ chuyên dụng nhưng nhanh hơn nhiều so với đọc lại toàn bộ chỉ để tìm một con số.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ QA có thay được người hiệu đính không?
Không. QA tự động chỉ bắt lỗi nhận diện được bằng quy tắc: số, thẻ, thuật ngữ đã khai báo, dấu câu, đoạn trống. Lỗi nghĩa, văn phong, độ tự nhiên, kiến thức chuyên môn cần người đọc có năng lực. Cách đúng là dùng QA để người hiệu đính khỏi tốn sức vào lỗi cơ học.
Có nên chạy QA ngay cả với văn bản ngắn không?
Nên, nếu văn bản có số liệu hoặc định dạng. Một lượt QA mất vài phút, và lỗi số trong văn bản ngắn như thư, hoá đơn, giấy tờ cá nhân có thể gây hậu quả không nhỏ. Với văn bản ngắn thuần chữ, đọc kỹ có thể đủ.
Báo cáo QA không có lỗi nào có nghĩa là bản dịch tốt không?
Không. Nó chỉ có nghĩa là không có lỗi trong những nhóm công cụ được cấu hình để kiểm. Một bản dịch sai nghĩa hoàn toàn vẫn có thể qua QA sạch. Báo cáo QA là điều kiện cần cho một số loại lỗi, không phải bằng chứng chất lượng.
Nên dùng quy ước số kiểu Việt hay giữ kiểu Anh trong bản dịch tiếng Việt?
Theo yêu cầu của khách hàng và mục đích văn bản. Văn bản cho người đọc Việt Nam thông thường dùng dấu phẩy thập phân và dấu chấm phân cách hàng nghìn. Một số tài liệu kỹ thuật, tài chính quốc tế giữ kiểu Anh. Điều quan trọng là thống nhất trước và nhất quán trong toàn văn bản.
QA có kiểm được lỗi chính tả tiếng Việt không?
Nhiều công cụ có kiểm chính tả, nhưng với tiếng Việt khả năng bắt lỗi còn hạn chế: các âm tiết sai dấu vẫn có thể là âm tiết hợp lệ, như "bàng quang" và "bàng quan". Kiểm chính tả bắt được lỗi gõ rõ ràng, không bắt được dùng sai chữ.
Có cần gửi báo cáo QA cho khách hàng không?
Tuỳ thoả thuận. Một số khách hàng, nhất là công ty dịch hay doanh nghiệp có quy trình chất lượng, yêu cầu báo cáo QA kèm bản dịch. Ngay cả khi không yêu cầu, lưu lại báo cáo và ghi chú các cảnh báo đã bỏ qua giúp bạn trả lời khi có câu hỏi sau này.
