Phiên dịch nối tiếp là hình thức người dịch nghe trọn một đoạn của diễn giả, có thể vài câu hoặc vài phút, rồi mới nói lại toàn bộ đoạn đó bằng ngôn ngữ đích trong lúc diễn giả dừng. Về cơ chế, nó gồm hai pha: pha nghe để hiểu, phân tích và lưu giữ, và pha tái diễn đạt dựa trên trí nhớ cùng ghi chép.
Với người học, nối tiếp là nền tảng của mọi hình thức phiên dịch khác, vì nó buộc bạn hiểu trọn ý trước khi mở miệng. Bài này không bàn chuyện chọn hình thức cho hội nghị, mà đi vào chính tay nghề: mỗi pha diễn ra thế nào trong đầu người dịch, người mới hay vấp ở đâu, và một lộ trình luyện từ đoạn ba câu lên đoạn vài phút.
Hai pha của phiên dịch nối tiếp diễn ra thế nào
Daniel Gile, trong mô hình nỗ lực công bố ở cuốn Basic Concepts and Models for Interpreter and Translator Training (1995), tách nối tiếp thành hai pha. Pha một là lúc diễn giả nói: người dịch đồng thời nghe và phân tích, ghi chép, lưu vào trí nhớ ngắn hạn và điều phối các việc đó. Pha hai là lúc người dịch nói: nhớ lại, đọc ghi chép và tạo lời nói mới.
Cách tách này giải thích vì sao người mới thấy pha một mệt hơn hẳn. Trong pha nghe, mọi nguồn lực chú ý bị chia cho nhiều việc cùng lúc, và diễn giả quyết định tốc độ. Pha nói thì người dịch tự chủ nhịp, nên nếu pha nghe làm tốt, pha nói thường suôn sẻ. Phần lớn lỗi bạn nghe thấy trong bản dịch, như thiếu ý hay sai quan hệ giữa các ý, thực ra đã sinh ra ở pha nghe.
Điều đó dẫn tới nguyên tắc luyện đầu tiên: khi bản dịch hỏng, đừng chỉ sửa câu nói ra, hãy quay lại hỏi lúc nghe mình đã hiểu gì. Nghe lại bản gốc, viết ra khung ý mà bạn đáng lẽ phải nắm, rồi so với khung ý trong bản dịch. Khoảng cách giữa hai khung ấy mới là thứ cần luyện.
Pha nghe: ba việc phải làm cùng lúc
Nhận diện ý chính và quan hệ giữa các ý. Mỗi đoạn nói thường có một hai ý trụ và vài ý phụ treo vào đó: lý do, ví dụ, số liệu, điều kiện. Thứ cần nắm trước hết là bộ xương ấy cùng các từ nối quan hệ như vì vậy, tuy nhiên, ngoài ra, trừ khi. Mất một từ nối là đảo nghĩa cả đoạn.
Giữ chính xác những gì không suy ra được. Ý thì nhớ bằng hiểu, nhưng số liệu, tên riêng, ngày tháng, danh sách liệt kê thì không suy ra được từ ngữ cảnh. Đây là chỗ ghi chép phát huy tác dụng, và là chỗ người nghe soi kỹ nhất. Một bản dịch đủ ý mà sai năm hay sai đơn vị vẫn là bản dịch hỏng.
Theo dõi giọng và thái độ của diễn giả. Diễn giả đang nhấn mạnh, đang dè dặt, đang mỉa mai hay đang đùa là thông tin không nằm trong chữ. Phiên dịch nối tiếp có lợi thế là người dịch thấy toàn bộ đoạn trước khi nói, nên có thể chọn giọng và từ ngữ hợp với thái độ đó, thay vì dịch phẳng mọi thứ.
Đừng bắt đầu dịch trong đầu khi diễn giả còn đang nói. Người mới hay vừa nghe vừa tự soạn câu tiếng đích cho câu vừa nghe, nên lỡ câu tiếp theo. Pha nghe là để hiểu; câu tiếng đích nên được dựng ở pha nói, từ ý đã hiểu, không từ chữ đã nghe.
Pha nói: dựng lại bài từ ý, không từ chữ
Khi diễn giả dừng, người dịch nên dành một nhịp ngắn để nhìn lại toàn đoạn trong đầu và trên giấy, xác định câu mở. Câu đầu tiên quyết định nhịp của cả đoạn: mở bằng ý trụ thì các ý phụ có chỗ để treo vào, mở bằng một chi tiết vụn thì người nghe phải đoán cấu trúc. Một mẹo đơn giản là nói câu đầu chậm hơn một chút so với các câu sau.
Câu dịch nên được dựng theo ngữ pháp tự nhiên của ngôn ngữ đích, không theo thứ tự câu gốc. Ví dụ giả định: diễn giả nói "Given the rising costs of raw materials, which have gone up by nearly a fifth since last year, we have no choice but to revise our prices." Một bản dịch bám câu sẽ ra "Với chi phí nguyên liệu đang tăng, mà đã tăng gần một phần năm từ năm ngoái, chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài điều chỉnh giá." Bản dựng từ ý sẽ là: "Giá nguyên liệu đã tăng gần một phần năm so với năm ngoái, nên công ty buộc phải điều chỉnh giá bán."
Bản thứ hai ngắn hơn mà không mất thông tin nào: số liệu còn, quan hệ nhân quả còn, thái độ bất đắc dĩ còn trong chữ "buộc phải". Đây là lý do nối tiếp được xem là hình thức cho bản dịch có chất lượng diễn đạt cao: người dịch có thời gian để tái cấu trúc. Nếu bạn nghe lại bản ghi của mình mà thấy câu tiếng Việt vẫn giữ nguyên trật tự tiếng Anh, đó là dấu hiệu bạn đang dịch từ chữ.
Những lỗi người mới hay mắc và nguyên nhân thật
Mỗi lỗi bề mặt trong bản dịch thường có một nguyên nhân nằm ở pha khác. Bảng sau giúp bạn chẩn đoán đúng chỗ trước khi sửa.
| Lỗi nghe thấy trong bản dịch | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa trong luyện tập |
|---|---|---|
| Mất nửa sau của đoạn | Pha nghe dồn sức vào nhớ chữ ở nửa đầu | Luyện tóm ý đoạn ngắn, chỉ giữ khung |
| Đủ ý nhưng sai quan hệ nhân quả | Bỏ lỡ từ nối khi nghe | Nghe lại và gạch chân mọi từ nối trong bản gốc |
| Câu dịch dài, lủng củng | Dựng câu theo trật tự câu gốc | Nói lại cùng đoạn lần hai, cấm dùng cấu trúc gốc |
| Sai số, sai tên riêng | Không ghi hoặc ghi không đọc lại được | Tách riêng bài luyện số và tên, xem chuyên mục ghi chép |
| Dừng lâu giữa chừng | Không chọn trước câu mở | Tập nhìn lại cả đoạn một nhịp trước khi nói |
| Thêm ý không có trong gốc | Lấp chỗ quên bằng suy đoán | Tập nói gọn ý đã chắc, đánh dấu chỗ thiếu thay vì bịa |
Lỗi cuối cùng nguy hiểm nhất vì người nghe không phát hiện được. Một khoảng trống nhỏ trong bản dịch ít hại hơn một ý bịa nghe rất trôi. Nếu thật sự không nắm được một chi tiết quan trọng, người dịch chuyên nghiệp hỏi lại diễn giả hoặc nói rõ phần nào cần xác nhận.
Lộ trình luyện độ dài đoạn tăng dần
Độ dài đoạn là biến số dễ điều chỉnh nhất trong luyện nối tiếp. Lộ trình dưới đây dùng bài nói thật hoặc bài do bạn cùng luyện tự nói, ghi âm cả bản gốc lẫn bản dịch.
- Đoạn một đến ba câu, không ghi chép, chủ đề quen. Mục tiêu là dựng lại câu theo ngữ pháp tiếng đích, không lặp trật tự gốc.
- Đoạn khoảng ba mươi giây, vẫn không ghi chép. Trí nhớ bắt đầu bị thử thách, buộc bạn nhớ theo khung ý.
- Đoạn một phút, ghi chép tối giản: chỉ số liệu, tên riêng và từ nối. Kiểm xem ghi chép giúp hay làm phân tán.
- Đoạn hai đến ba phút với bài nói có cấu trúc rõ, như bài phát biểu khai mạc hay trình bày kết quả.
- Đoạn dài với bài nói ít cấu trúc, như trả lời phỏng vấn hay thảo luận tự do, nơi diễn giả nhảy ý.
- Đổi chủ đề sang lĩnh vực lạ, chuẩn bị trước mười lăm phút, để luyện khả năng nạp kiến thức nhanh.
Mỗi bậc nên giữ đến khi bản dịch đạt đủ ý chính và đúng số liệu ở hầu hết các lần luyện, rồi mới lên bậc sau. Nhảy bậc quá sớm làm bạn quen với việc bỏ ý, và thói quen đó rất khó gỡ.
Chiều Việt sang Anh: những chỗ phải dựng lại
Khi dịch nối tiếp từ tiếng Việt sang tiếng Anh, người Việt thường nghe hiểu rất nhẹ nhưng lại vấp ở pha nói. Lý do nằm ở những đặc điểm của lời nói tiếng Việt mà tiếng Anh không cho phép giữ nguyên. Câu nói tiếng Việt hay lược chủ ngữ, nhất là trong phát biểu và hội họp: "Năm nay phấn đấu hoàn thành sớm kế hoạch" không nói rõ ai phấn đấu. Tiếng Anh buộc bạn chọn chủ ngữ, và lựa chọn đó phải dựa vào ngữ cảnh: công ty, chúng ta, nhà máy hay sở.
Lời phát biểu tiếng Việt cũng giàu cụm từ mang tính nghi thức như "nhân dịp này", "xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm", "với tinh thần trách nhiệm cao". Dịch từng chữ sang tiếng Anh nghe nặng nề và dài. Cách xử lý phổ biến là giữ đúng chức năng của câu, cảm ơn thì cảm ơn, khẳng định cam kết thì khẳng định, bằng cách diễn đạt mà người nghe tiếng Anh quen dùng trong hoàn cảnh tương tự, thường ngắn hơn.
Điểm thứ ba là cách liệt kê. Người nói tiếng Việt hay liệt kê dài bằng các cụm song song có nhịp, đôi khi lặp ý để tạo nhịp. Trong bản dịch tiếng Anh, nên gom các mục cùng loại, bỏ phần lặp thuần nhịp điệu nhưng giữ mọi mục mang thông tin riêng. Ghi âm và nhờ người nghe tiếng Anh tốt nhận xét là cách nhanh nhất để biết bản dịch của bạn đang nghe như văn bản dịch hay như lời nói tự nhiên.
Làm việc với diễn giả trong thực tế
Trong buổi làm việc thật, độ dài đoạn không do bạn quyết định mà do diễn giả. Người quen làm việc với phiên dịch sẽ dừng sau mỗi ý trọn vẹn; người chưa quen lại nói liền năm phút hoặc dừng giữa câu. Nếu có dịp gặp trước, bạn có thể đề nghị nhẹ nhàng diễn giả dừng sau mỗi ý, và thoả thuận một tín hiệu nhỏ khi đoạn quá dài.
Vị trí ngồi cũng ảnh hưởng tay nghề. Ngồi đủ gần để nghe rõ, thấy được nét mặt diễn giả, có mặt bàn để ghi. Trong đàm phán, phiên dịch thường ngồi cạnh hoặc hơi lùi sau người mình phục vụ. Khi dịch, nói ở ngôi thứ nhất như chính diễn giả đang nói, không chuyển sang lối kể "ông ấy nói rằng", vì lối kể làm loãng thông điệp và đặt người dịch vào giữa cuộc trò chuyện.
Cuối cùng là chuyện xin nhắc lại. Hỏi lại một con số hay một tên riêng không phải dấu hiệu kém, mà là hành vi chuyên nghiệp khi chi tiết đó quan trọng. Điều cần tránh là hỏi lại liên tục vì không theo kịp; nếu tình trạng đó xảy ra, đó là tín hiệu buổi làm việc vượt sức bạn ở thời điểm này, và lần sau cần chuẩn bị kỹ hơn hoặc nhận việc phù hợp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phiên dịch nối tiếp có bắt buộc phải ghi chép không?
Không bắt buộc với đoạn ngắn. Nhiều người dịch tốt đoạn vài câu hoàn toàn bằng trí nhớ. Ghi chép trở nên cần thiết khi đoạn dài hơn khả năng nhớ, hoặc có nhiều số liệu, tên riêng, danh sách. Điều quan trọng là ghi chép phục vụ trí nhớ, không thay thế việc hiểu.
Dịch nối tiếp có cần đủ từng chi tiết như bản gốc không?
Chuẩn mực là đủ mọi thông tin có giá trị: ý chính, quan hệ giữa các ý, số liệu, tên riêng, thái độ. Những lặp lại, từ đệm hay câu rào của diễn giả có thể được nén lại. Ranh giới giữa nén hợp lý và bỏ sót là câu hỏi người nghe có mất thông tin gì không.
Nên dịch ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba khi phiên dịch nối tiếp?
Thông lệ nghề là dùng ngôi thứ nhất, nói như chính diễn giả. Cách này giữ cuộc trò chuyện trực tiếp giữa hai bên và tránh câu dài dòng. Ngoại lệ là khi người dịch cần nói phần của riêng mình, như xin nhắc lại hay đính chính, lúc đó nói rõ đây là lời của phiên dịch.
Diễn giả nói quá dài không dừng thì xử lý thế nào?
Nếu có thể, thoả thuận trước một tín hiệu nhỏ để diễn giả biết cần dừng. Khi đang làm việc mà đoạn quá dài, giữ khung ý chính và số liệu, chấp nhận nén ví dụ phụ. Sau buổi đó, rút kinh nghiệm về cách chuẩn bị và cách nói chuyện với diễn giả từ đầu.
Luyện nối tiếp một mình mà không có người nói cho mình dịch thì sao?
Dùng bài nói thật có sẵn như diễn văn, bài giảng, phỏng vấn, rồi dừng bản ghi sau mỗi đoạn để dịch. Ghi âm bản dịch, nghe lại cùng bản gốc. Có bạn cùng luyện thì tốt hơn vì người thật nói tự nhiên hơn và có thể phản hồi ngay chỗ nào nghe không ổn.
Bao lâu thì đoạn nối tiếp dài vài phút trở nên dễ dàng?
Không có mốc chung cho mọi người, vì phụ thuộc nền ngôn ngữ, kiến thức và tần suất luyện. Dấu hiệu tiến bộ đáng tin hơn thời gian là bạn bắt đầu nhớ theo khung ý một cách tự nhiên và ghi chép ít đi mà bản dịch lại đủ hơn.