Phiên dịch hai chiều trong hội thoại là hình thức người dịch đứng giữa hai hoặc vài người đang trò chuyện, dịch qua lại từng lượt lời ngắn theo cả hai chiều ngôn ngữ. Đây là việc phổ biến nhất mà phiên dịch viên mới được giao: gặp đối tác, đi nhà máy, tháp tùng chuyên gia, làm việc ở bệnh viện hay cơ quan.
Nó trông dễ hơn phiên dịch hội nghị vì lượt lời ngắn, nhưng có những khó khăn riêng: phải đổi chiều liên tục, xử lý xưng hô tiếng Việt, điều phối khi hai bên nói chen, và giữ vai trò trung lập trong khi đứng rất gần người nói. Bài này đi từ góc người luyện nghề; chuyện bên thuê nên chuẩn bị gì đã có ở các trang về dịch vụ phiên dịch thương mại.
Phiên dịch hội thoại là một cuộc tương tác ba bên
Trong phiên dịch hội nghị, người dịch thường vô hình: ngồi trong cabin hoặc đứng sau diễn giả, chuyển lời một chiều tới khán phòng. Trong phiên dịch hội thoại, người dịch hiện diện rõ ràng, ngồi cùng bàn, nhìn thấy cả hai bên, và hai bên cũng nhìn người dịch. Nghiên cứu của Cecilia Wadensjö, trình bày trong cuốn Interpreting as Interaction (1998), cho thấy người phiên dịch trong những cuộc gặp như vậy không chỉ chuyển lời mà còn tham gia điều phối cuộc trò chuyện.
Ví dụ, khi một bên nói quá dài, người dịch phải ngắt nhẹ; khi hai bên nói cùng lúc, người dịch phải chọn dịch ai trước; khi một câu hỏi bị trả lời lạc đề, người dịch phải quyết định dịch nguyên văn câu trả lời lạc đề đó hay không. Những quyết định này ảnh hưởng tới diễn biến cuộc gặp, dù người dịch không thêm ý nào của riêng mình.
Nhận thức điều đó giúp người học hiểu vì sao phiên dịch hội thoại cần nhiều kỹ năng giao tiếp không lời như ánh mắt, cử chỉ, vị trí ngồi. Nó cũng giải thích vì sao đạo đức nghề, nhất là trung lập và minh bạch, phải được giữ chủ động chứ không chỉ là mặc định.
Giữ ngôi thứ nhất và xử lý xưng hô tiếng Việt
Nguyên tắc ngôi thứ nhất. Thông lệ nghề là dịch ở ngôi của người nói: khách nói I will send you the samples, người dịch nói "Bên em sẽ gửi mẫu cho anh" hoặc tương đương, không nói "Ông ấy nói là ông ấy sẽ gửi mẫu". Lối nói gián tiếp làm câu dài ra và đặt người dịch thành nhân vật thứ ba chen giữa.
Tiếng Việt buộc chọn cặp xưng hô. Tiếng Anh chỉ có I và you, còn tiếng Việt phải chọn anh – em, chị – em, ông – cháu, quý công ty – chúng ta, tuỳ tuổi tác, vị thế, mức trang trọng. Nên quyết định cặp xưng hô cho từng người ngay đầu buổi, dựa vào cách hai bên giới thiệu và không khí cuộc gặp, rồi giữ nhất quán.
Khi không chắc thì chọn trung tính trang trọng. Trong cuộc gặp công việc lần đầu, các cách gọi như "ông", "bà", "anh", "chị" kèm tên hoặc chức danh, và tự xưng bằng tên đơn vị như "phía công ty", "bên em" thường an toàn. Đổi cặp xưng hô giữa chừng sau khi không khí thân hơn là chuyện bình thường, miễn là đổi theo tín hiệu của chính hai bên.
Khi người dịch cần nói phần của mình. Lúc phải xin nhắc lại, đính chính hay báo một vấn đề, hãy chuyển rõ sang ngôi thứ ba về bản thân: "Phiên dịch xin phép hỏi lại con số vừa rồi". Cách này giúp hai bên phân biệt đâu là lời của họ, đâu là lời của người dịch.
Điều phối lượt lời mà không chiếm sân khấu
Độ dài lượt lời là thứ người dịch hội thoại phải chủ động quản lý. Lượt quá ngắn làm cuộc trò chuyện vụn vặt; lượt quá dài vượt sức nhớ. Đầu buổi, nếu có dịp, người dịch nên giới thiệu ngắn gọn với cả hai bên rằng mình sẽ dịch sau mỗi vài câu và xin hai bên dừng một chút để mình dịch. Phần lớn mọi người sẽ hợp tác khi được nói trước.
Khi một bên nói quá dài, tín hiệu nhẹ thường hiệu quả hơn lời nói: hơi nghiêng người, giơ nhẹ bàn tay, hoặc bắt đầu dịch ở chỗ ngắt tự nhiên đầu tiên. Khi hai bên nói chen nhau, nguyên tắc thường dùng là dịch người nói trước, rồi xin bên kia nhắc lại nếu đã lỡ. Không nên tự gộp hai lời nói của hai người thành một câu dịch, vì như vậy mất thông tin ai đã nói gì.
Ánh mắt cũng là công cụ điều phối. Khi dịch, nhìn về phía người nghe, không nhìn người vừa nói. Điều này nhắc cả hai bên nói chuyện trực tiếp với nhau thay vì nói với người dịch, giữ cuộc gặp đúng tính chất của nó. Người mới hay nhìn xuống sổ hoặc nhìn người vừa nói, khiến cả hai bên dần quay sang nói với phiên dịch như với một người trung gian thương lượng.
Bối cảnh nhạy cảm: y tế, pháp lý và cộng đồng
Phiên dịch hội thoại trong phòng khám, ở cơ quan nhà nước hay trong các buổi làm việc của cộng đồng người di cư có những ràng buộc chặt hơn gặp gỡ thương mại. Hậu quả của một câu dịch sai ở đây có thể là chẩn đoán sai, một lời khai bị hiểu lệch, hay một người mất quyền lợi. Vì vậy nhiều nước có chương trình đào tạo và quy tắc riêng cho phiên dịch y tế, phiên dịch toà án và phiên dịch cộng đồng.
Từ góc người luyện nghề, ba nguyên tắc cần khắc sâu. Thứ nhất, dịch đúng và đủ, kể cả khi người được dịch nói lộn xộn, nói sai ngữ pháp hay tự mâu thuẫn; sự lộn xộn ấy cũng là thông tin cho bác sĩ hay cán bộ. Thứ hai, không tư vấn, không trấn an thay chuyên gia, không giải thích thủ tục bằng hiểu biết riêng, vì người nghe sẽ coi lời người dịch là lời chính thức. Thứ ba, biết giới hạn của mình: nếu thuật ngữ y khoa hay pháp lý vượt quá vốn hiểu biết, phải nói ra để các bên tìm cách khác.
Bối cảnh này còn mang gánh nặng cảm xúc: tin xấu về sức khoẻ, câu chuyện bạo lực, người đang hoảng loạn. Người dịch cần giữ giọng bình tĩnh mà không lạnh lùng, và cần biết tự chăm sóc sau những buổi nặng nề. Nếu bạn định theo hướng này, hãy tìm hiểu các khoá đào tạo chuyên biệt và quy tắc hành nghề ở nơi mình làm việc, vì yêu cầu ở mỗi nước và mỗi cơ quan rất khác nhau.
Xin nhắc lại và làm rõ: khi nào, nói thế nào
Hỏi lại là kỹ năng, không phải điểm yếu. Cái khó là hỏi đúng lúc, đúng mức và minh bạch với cả hai bên.
| Tình huống | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Không nghe rõ một con số, tên riêng | Hỏi lại ngay, ngắn gọn, nói cho bên kia biết mình đang hỏi lại | Đoán con số rồi dịch như thể chắc chắn |
| Gặp thuật ngữ chưa biết | Hỏi người nói giải thích nghĩa, rồi dịch theo giải thích đó | Bỏ qua thuật ngữ hoặc dịch bừa một từ nghe chuyên môn |
| Câu nói mơ hồ, có hai cách hiểu | Hỏi người nói muốn nói ý nào, báo cho bên kia đang xác nhận ý | Tự chọn một cách hiểu mà không ai biết |
| Nhận ra mình vừa dịch sai | Đính chính ngay ở ngôi người dịch, gọn và rõ | Im lặng cho qua vì ngại |
| Một bên hỏi riêng người dịch ý kiến | Dịch câu hỏi đó cho bên kia hoặc lịch sự từ chối nêu ý kiến | Trao đổi riêng bằng một thứ tiếng mà bên kia không hiểu |
Dòng cuối là cái bẫy phổ biến nhất trong phiên dịch hội thoại. Khi người dịch nói chuyện riêng với một bên, bên kia mất quyền được biết điều gì đang diễn ra, và niềm tin vào người dịch sụt ngay. Nguyên tắc minh bạch đơn giản: mọi điều người dịch nói trong cuộc gặp, cả hai bên đều nên biết nội dung.
Văn hoá giao tiếp: dịch lời nói, giữ ý lịch sự
Phiên dịch hội thoại thường xảy ra giữa những người có thói quen giao tiếp khác nhau. Ví dụ quen thuộc là lời từ chối: người Việt thường từ chối vòng, như "để bên em cân nhắc thêm", trong khi người nghe tiếng Anh có thể hiểu đó là còn khả năng. Ngược lại, câu từ chối thẳng của người nói tiếng Anh, dịch sát sang tiếng Việt, có thể nghe gay gắt hơn ý định.
Ranh giới ở đây rất tinh tế. Người dịch được phép và nên chọn cách diễn đạt sao cho mức lịch sự tương đương với bản gốc trong văn hoá đích, nhưng không được đổi nội dung. "Để bên em cân nhắc thêm" dịch thành we will need more time to consider this là giữ đúng cả ý lẫn mức độ; dịch thành we are not interested là người dịch tự giải mã ý ngầm thay cho người nghe, vượt quá vai trò.
Khi thấy rõ hai bên đang hiểu nhầm nhau do khác biệt văn hoá, một số quy tắc nghề cho phép người dịch lên tiếng ở ngôi của mình, nói cho cả hai bên biết có khả năng hiểu nhầm, để chính hai bên làm rõ. Người dịch không giải thích thay, không đứng về phía nào. Ranh giới này nên được thảo luận kỹ trong lớp học qua tình huống mẫu trước khi gặp ngoài đời.
Bài luyện phiên dịch hội thoại theo nhóm ba người
Phiên dịch hội thoại khó luyện một mình vì cần hai bên thật. Cách hiệu quả là luyện nhóm ba, luân phiên vai.
- Chọn một tình huống cụ thể: khách tham quan xưởng may, bác sĩ hỏi bệnh sử, nhân viên ngân hàng mở tài khoản. Hai người đóng hai bên, một người dịch.
- Hai người đóng vai chuẩn bị riêng vài ý muốn đạt được, không cho người dịch biết, để cuộc trò chuyện có bất ngờ.
- Chạy cuộc hội thoại khoảng mười phút, ghi âm toàn bộ. Người đóng vai cố ý thỉnh thoảng nói dài, nói chen, dùng một thuật ngữ lạ.
- Dừng lại, người đóng vai nhận xét từ góc người nghe: có lúc nào thấy bị bỏ ngoài cuộc, có câu nào nghe lạ, xưng hô có hợp không.
- Nghe lại bản ghi, đánh dấu chỗ dịch thiếu, chỗ xin nhắc lại, chỗ người dịch nói lời của riêng mình.
- Đổi vai và đổi tình huống, để mỗi người lần lượt trải nghiệm cả ba vị trí.
Đóng vai người được dịch cho là phần thường bị xem nhẹ nhưng rất bổ ích: bạn sẽ cảm nhận rõ một bản dịch nghe rời rạc hay một lần người dịch nói chuyện riêng gây khó chịu thế nào. Trải nghiệm đó giúp bạn tự điều chỉnh khi đến lượt mình dịch.
Câu hỏi thường gặp
Phiên dịch hội thoại có cần ghi chép không?
Với lượt lời ngắn thì ít cần, nhưng nên luôn có giấy bút để ghi số liệu, tên riêng, ngày giờ, địa chỉ. Ghi quá nhiều làm bạn cúi đầu, mất giao tiếp bằng mắt, trong khi hội thoại cần người dịch hiện diện và theo dõi cả hai bên.
Có nên dịch cả những câu nói đùa hoặc câu bên lề không?
Theo nguyên tắc minh bạch, những gì được nói trong cuộc gặp đều nên được dịch, kể cả câu đùa, để bên kia không bị đứng ngoài. Nếu câu đùa dựa vào chơi chữ không dịch được, người dịch nên báo ngắn gọn rằng người nói vừa đùa một câu chơi chữ, để người nghe hiểu không khí.
Một bên nói lời thô lỗ hoặc xúc phạm thì có phải dịch đúng như vậy?
Người dịch chuyển đúng nội dung và mức độ, không làm nặng thêm cũng không làm nhẹ đi. Làm nhẹ đi tước của người nghe thông tin quan trọng về thái độ bên kia. Có thể giữ giọng bình tĩnh khi dịch, nhưng từ ngữ phải phản ánh đúng mức độ của câu gốc.
Khách nước ngoài hỏi riêng người dịch về đối tác thì xử lý thế nào?
Lịch sự trả lời rằng vai trò của mình là dịch, không đưa nhận xét về các bên. Nếu câu hỏi được nói trong cuộc gặp, nguyên tắc minh bạch gợi ý nên dịch luôn cho bên kia biết. Nếu ngoài giờ làm việc, vẫn giữ nguyên tắc bảo mật và không bình luận.
Đổi chiều liên tục làm rối não, có cách nào bớt rối?
Đây là cảm giác chung của người mới. Cách giảm là luyện đổi chiều có chủ đích, ví dụ dịch xen kẽ từng đoạn ngắn hai chiều trong bài luyện. Gắn mỗi ngôn ngữ với một hướng nhìn, nhìn người nghe tương ứng khi nói, cũng giúp não chuyển nhanh hơn.
Phiên dịch tháp tùng có khác phiên dịch hội thoại không?
Tháp tùng là bối cảnh công việc, người dịch đi cùng khách suốt chuyến công tác hay lịch làm việc. Phần lớn thời gian trong đó là phiên dịch hội thoại, xen với dịch nhìn biển báo, tài liệu và đôi khi dịch nối tiếp một bài phát biểu ngắn. Kỹ năng hội thoại là phần lõi.
