Khi từ điển không có một thuật ngữ, người dịch cần đổi câu hỏi từ "chữ này dịch là gì" sang "khái niệm này, người trong ngành ở ngôn ngữ đích gọi là gì". Cách trả lời đáng tin là hiểu khái niệm ở ngôn ngữ nguồn trước, rồi tìm khái niệm tương ứng trong văn bản gốc của ngành ở ngôn ngữ đích, và kiểm chéo bằng ít nhất hai nguồn độc lập có uy tín.
Các nguồn đáng tin nhất thường không phải từ điển mà là văn bản chuẩn: tiêu chuẩn kỹ thuật song ngữ, cơ sở dữ liệu thuật ngữ của các tổ chức quốc tế, tài liệu gốc do người làm nghề viết. Bài này đưa ra thang tin cậy của nguồn, quy trình sáu bước, cách dùng tiêu chuẩn làm nguồn thuật ngữ và cách xử lý khi thật sự chưa có tương đương.
Vì sao từ điển chuyên ngành thường hụt
Từ điển chuyên ngành được biên soạn chậm hơn tốc độ ngành phát triển. Một bộ từ điển kỹ thuật in cách đây mười năm sẽ thiếu phần lớn thuật ngữ của công nghệ ra đời sau đó. Bên cạnh đó, nhiều từ điển chuyên ngành song ngữ Anh–Việt do một người hoặc một nhóm nhỏ soạn, ghi lại cách dịch của họ chứ không nhất thiết là cách người trong ngành dùng phổ biến. Một thuật ngữ có trong từ điển chưa chắc là thuật ngữ chuẩn.
Vấn đề thứ hai là một chữ, nhiều ngành. Liability trong pháp lý là "trách nhiệm pháp lý", trong kế toán là "nợ phải trả". Resolution trong quản trị doanh nghiệp là "nghị quyết", trong kỹ thuật hình ảnh là "độ phân giải", trong tranh chấp là "sự giải quyết". Commissioning trong xây dựng nhà máy là "chạy thử và nghiệm thu", trong xuất bản hoặc nghệ thuật là "đặt hàng, đặt viết". Từ điển chung liệt kê cả, nhưng không biết bạn đang dịch cho ngành nào.
Vấn đề thứ ba là khác biệt hệ thống. Thuật ngữ pháp lý, kế toán, giáo dục, y tế gắn với thể chế của từng nước. Một chức danh, một loại giấy phép, một cấp học ở nước này có thể không tồn tại ở nước kia, hoặc tồn tại với phạm vi khác. Không từ điển nào giải quyết hộ bạn những chênh lệch đó; chỉ có hiểu biết về hai hệ thống và quyết định dịch có lý do.
Thang tin cậy của nguồn tra thuật ngữ
Không phải nguồn nào cũng ngang nhau. Bảng dưới đây xếp các loại nguồn theo độ tin cậy thường gặp, từ cao xuống thấp. Đây là thứ tự để cân nhắc, không phải luật cứng: một bài báo khoa học có bình duyệt có thể đáng tin hơn một bản dịch tiêu chuẩn cũ.
| Loại nguồn | Ví dụ | Điểm mạnh | Điểm cần cảnh giác |
|---|---|---|---|
| Tiêu chuẩn và văn bản chuẩn song ngữ | Tiêu chuẩn quốc gia chấp nhận nguyên vẹn tiêu chuẩn quốc tế (ví dụ dạng TCVN ISO …); từ vựng điện kỹ thuật quốc tế | Có định nghĩa, được hội đồng chuyên môn duyệt | Có thể cũ hơn thực tế ngành; kiểm phiên bản |
| Cơ sở dữ liệu thuật ngữ của tổ chức quốc tế | IATE của các thể chế Liên minh châu Âu, UNTERM của Liên Hợp Quốc, TERMIUM Plus của Chính phủ Canada | Đa ngữ, có định nghĩa và nguồn, cập nhật | Thường không có tiếng Việt; dùng để hiểu khái niệm và đối chiếu qua ngôn ngữ trung gian |
| Văn bản gốc của ngành ở ngôn ngữ đích | Giáo trình đại học, tài liệu của cơ quan quản lý, bài báo khoa học tiếng Việt | Cho thấy người trong ngành thật sự gọi thế nào | Mỗi trường, mỗi cơ quan có thể dùng chữ khác nhau |
| Văn bản song ngữ của tổ chức đáng tin | Báo cáo song ngữ của tổ chức quốc tế tại Việt Nam, hợp đồng mẫu song ngữ của hiệp hội | Có cặp nguồn–đích sẵn trong ngữ cảnh | Bản dịch vẫn có thể sai; kiểm thêm |
| Từ điển chuyên ngành song ngữ | Các bộ từ điển Anh–Việt theo ngành | Nhanh, gom sẵn | Có thể là cách dịch riêng của người soạn |
| Diễn đàn, nhóm người dịch, kết quả tìm kiếm | Thảo luận trực tuyến | Có khi giải được ca hiếm | Ý kiến cá nhân; luôn cần nguồn khác xác nhận |
Một mẹo khi nguồn mạnh nhất không có tiếng Việt: dùng nó để hiểu chính xác khái niệm qua định nghĩa tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, rồi mang định nghĩa đó đi tìm thuật ngữ tiếng Việt tương ứng trong văn bản gốc. Bạn đang tra khái niệm, không tra chữ.
Quy trình sáu bước tra một thuật ngữ khó
Quy trình dưới đây dùng cho thuật ngữ có ảnh hưởng tới nghĩa của cả văn bản, xuất hiện nhiều lần, hoặc nằm ở chỗ quan trọng như tiêu đề, điều khoản, cảnh báo an toàn. Thuật ngữ phụ, xuất hiện một lần, có thể rút gọn các bước.
- Hiểu khái niệm ở ngôn ngữ nguồn. Tìm định nghĩa trong nguồn chuyên môn tiếng nguồn: tiêu chuẩn, giáo trình, cơ sở dữ liệu thuật ngữ. Viết lại định nghĩa bằng một câu tiếng Việt của mình.
- Xác định ngành và phạm vi. Thuật ngữ thuộc ngành nào, hệ thống nào (luật Anh–Mỹ hay luật châu Âu lục địa, chuẩn kế toán nào, quy chuẩn nước nào). Một thuật ngữ khác ngành là một thuật ngữ khác.
- Tìm ứng viên ở ngôn ngữ đích. Từ điển chuyên ngành, văn bản song ngữ, cơ sở dữ liệu có tiếng Việt. Ghi lại tất cả ứng viên, kể cả những ứng viên bạn chưa thích.
- Kiểm từng ứng viên trong văn bản gốc tiếng Việt. Ứng viên đó có được người trong ngành dùng không, dùng với đúng khái niệm không. Đọc đoạn văn quanh nó, không chỉ đếm số lần xuất hiện.
- Kiểm chéo bằng ít nhất hai nguồn độc lập. Hai nguồn không trích dẫn lẫn nhau. Nếu chỉ một nguồn dùng chữ đó, coi như chưa xác nhận.
- Ghi lại quyết định. Thuật ngữ nguồn, thuật ngữ đích, định nghĩa ngắn, nguồn kiểm, ngày tra. Nếu có dự án dài hoặc khách hàng lâu dài, đưa vào bảng thuật ngữ của dự án để dùng nhất quán.
Bước 1 là bước người dịch hay bỏ qua nhất, vì cảm giác "chỉ cần tìm chữ thôi". Nhưng không hiểu khái niệm thì không thể biết ứng viên nào đúng, và càng không thể nhận ra khi một nguồn tưởng uy tín lại dùng sai.
Dùng tiêu chuẩn kỹ thuật làm nguồn thuật ngữ
Tiêu chuẩn là kho thuật ngữ bị đánh giá thấp. Hầu hết tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế đều có một mục Terms and definitions ở đầu, định nghĩa chính xác các thuật ngữ dùng trong văn bản. Khi một tiêu chuẩn quốc tế được chấp nhận thành tiêu chuẩn quốc gia của Việt Nam, mục này được dịch sang tiếng Việt bởi một ban kỹ thuật, nghĩa là bạn có sẵn một cặp thuật ngữ Anh–Việt đã qua thẩm định chuyên môn.
Ví dụ, khi dịch tài liệu về hệ thống quản lý chất lượng, các thuật ngữ như nonconformity, corrective action, documented information đã có cách dịch ổn định trong bản tiêu chuẩn quốc gia tương ứng ("sự không phù hợp", "hành động khắc phục", "thông tin dạng văn bản"). Dùng đúng những chữ này giúp bản dịch khớp với ngôn ngữ mà người đọc trong ngành đã quen, và tránh tình trạng một khái niệm có ba cách dịch trong cùng một công ty.
Trong lĩnh vực điện và điện tử, bộ từ vựng điện kỹ thuật quốc tế của IEC (thường được biết dưới tên Electropedia khi tra trực tuyến) cung cấp định nghĩa đa ngữ cho hàng chục nghìn khái niệm. Trong y học, các bộ thuật ngữ có kiểm soát như MeSH của Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ giúp hiểu đúng khái niệm và quan hệ giữa các khái niệm.
Hai lưu ý. Thứ nhất, kiểm phiên bản: tiêu chuẩn được soát xét định kỳ, thuật ngữ và định nghĩa có thể đổi giữa các bản. Thứ hai, tiêu chuẩn là nguồn chuẩn cho văn bản cùng lĩnh vực; mang thuật ngữ của tiêu chuẩn này sang văn bản thuộc ngành khác có thể sai, vì cùng một chữ được định nghĩa khác nhau ở các bộ tiêu chuẩn khác nhau.
Khi thật sự chưa có tương đương: bốn cách xử lý
Vay mượn nguyên dạng. Giữ nguyên thuật ngữ nguồn, có thể kèm giải thích ở lần xuất hiện đầu. Phù hợp khi người đọc đích là người trong ngành đã quen chữ gốc, như nhiều thuật ngữ công nghệ thông tin. Rủi ro: văn bản dành cho công chúng sẽ khó đọc.
Sao phỏng (dịch từng thành phần). Dịch theo cấu tạo của thuật ngữ gốc, như "trí tuệ nhân tạo" cho artificial intelligence, "chuỗi khối" cho blockchain. Nhiều thuật ngữ tiếng Việt đã ổn định theo cách này. Rủi ro: sao phỏng vội vàng có thể tạo ra chữ đúng cấu tạo nhưng sai khái niệm.
Mô tả. Diễn giải khái niệm bằng một cụm từ. An toàn về nghĩa, nhưng dài, khó dùng nhất quán khi thuật ngữ lặp lại nhiều lần trong văn bản.
Kết hợp. Lần đầu xuất hiện dùng chữ tiếng Việt kèm thuật ngữ gốc trong ngoặc, các lần sau chỉ dùng chữ tiếng Việt. Đây là cách phổ biến và hợp lý nhất trong văn bản chuyên môn tiếng Việt hiện nay, vì người đọc có thể tra ngược về khái niệm gốc.
Ghi lại và trao đổi: phần việc sau khi tra xong
Một thuật ngữ đã tra kỹ mà không ghi lại là một thuật ngữ sẽ phải tra lại. Hãy giữ một phiếu thuật ngữ đơn giản cho mỗi dự án: thuật ngữ nguồn, thuật ngữ đích đã chọn, định nghĩa ngắn, nguồn kiểm, ghi chú về phương án bị loại và lý do. Phần lý do quan trọng hơn người ta nghĩ: khi người biên tập hoặc khách hàng đề nghị đổi, bạn trả lời được bằng bằng chứng thay vì bằng cảm giác.
Với những thuật ngữ mà sau khi tra vẫn còn hai phương án đều có cơ sở, đừng tự chọn im lặng. Ghi câu hỏi gửi người giao việc, nêu ngắn hai phương án, nguồn của mỗi bên và phương án bạn đề xuất. Khách hàng thường có thuật ngữ nội bộ đã dùng nhất quán trong các tài liệu khác; câu trả lời của họ có thể giải quyết vấn đề trong một dòng.
Ngược lại, đừng hỏi những gì bạn tra được. Một danh sách câu hỏi dài toàn chữ có trong từ điển cho thấy bạn chưa làm phần việc của mình. Nguyên tắc thực hành: chỉ hỏi khi câu trả lời phụ thuộc vào thông tin chỉ khách hàng có — thuật ngữ nội bộ, ý định của người viết, đối tượng người đọc — hoặc khi văn bản gốc có lỗi.
Cuối cùng, nếu bạn làm cho nhiều khách cùng ngành, hãy tách phiếu thuật ngữ theo khách. Hai công ty cùng ngành có thể dùng hai chữ khác nhau cho cùng một khái niệm, và trộn lẫn là lỗi nhất quán khó phát hiện nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nếu cơ sở dữ liệu thuật ngữ quốc tế không có tiếng Việt thì có ích gì?
Rất có ích ở bước hiểu khái niệm. Định nghĩa chuẩn bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, kèm nguồn và lĩnh vực, giúp bạn biết chính xác khái niệm đang nói tới. Sau đó bạn mang định nghĩa đi tìm thuật ngữ tiếng Việt tương ứng trong văn bản gốc của ngành tại Việt Nam.
Khi hai cơ quan Việt Nam dùng hai thuật ngữ khác nhau cho cùng một khái niệm thì chọn cái nào?
Ưu tiên thuật ngữ của cơ quan quản lý trực tiếp lĩnh vực đó và của văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn, mới hơn. Nếu văn bản bạn dịch dành cho một cơ quan cụ thể, dùng thuật ngữ mà cơ quan đó dùng. Ghi lại lựa chọn và nguồn để thống nhất trong toàn bộ dự án.
Có nên dùng chatbot AI để tra thuật ngữ chuyên ngành không?
Có thể dùng để gợi ý ứng viên hoặc giải thích khái niệm ban đầu, nhưng không dùng làm nguồn xác nhận. Công cụ có thể đưa ra thuật ngữ nghe hợp lý mà không có trong văn bản thật của ngành. Mọi gợi ý vẫn phải qua bước kiểm trong văn bản gốc và kiểm chéo nguồn.
Thuật ngữ tiếng Anh giữ nguyên trong bản tiếng Việt có bị coi là dịch lười không?
Không, nếu đó là quyết định có lý do: người đọc là chuyên gia đã quen chữ gốc, chưa có tương đương ổn định, hoặc khách hàng yêu cầu. Nhưng giữ nguyên vì chưa tra thì đúng là dịch lười. Khác nhau nằm ở chỗ bạn có trả lời được vì sao không.
Mất bao lâu cho một thuật ngữ khó là hợp lý?
Tuỳ tầm quan trọng. Một thuật ngữ nằm trong tiêu đề hoặc xuất hiện hàng trăm lần đáng để bỏ nửa giờ. Một chữ xuất hiện một lần trong chú thích thì không. Hãy ước lượng rủi ro nếu dịch sai, rồi phân bổ thời gian tương ứng.
Tra thuật ngữ y khoa có gì khác so với các ngành khác?
Rủi ro cao hơn vì sai có thể ảnh hưởng sức khoẻ, và thuật ngữ thường có cả tên khoa học gốc Latin–Hy Lạp lẫn tên thông dụng. Cần phân biệt tên hoạt chất với tên thương mại, và ưu tiên nguồn chuyên môn y khoa chính thống. Với tài liệu ảnh hưởng tới người bệnh, nên có người có chuyên môn y khoa soát lại.
