Dịch sát hay dịch thoát không có lựa chọn đúng chung cho mọi trường hợp. Mức bám nguyên văn phụ thuộc vào loại văn bản, mục đích của bản dịch, rủi ro khi sai và yêu cầu của nơi dùng bản dịch. Một tờ hướng dẫn sử dụng thuốc, một hợp đồng cần dịch sát nội dung; một quảng cáo, một bài phát biểu chào mừng cần dịch thoát về cách nói.
Vấn đề là hai chữ “sát” và “thoát” thường được hiểu sai. Dịch sát không có nghĩa là dịch từng chữ; dịch thoát không có nghĩa là viết lại theo ý mình. Giữa hai đầu có cả một dải các mức, và người dịch giỏi điều chỉnh mức đó theo từng văn bản, đôi khi theo từng đoạn.
Bài này làm rõ các mức trên dải đó, đưa bốn yếu tố để quyết định, một bảng tra nhanh theo loại văn bản, và một câu được dịch ở ba mức để bạn thấy khác biệt cụ thể.
Cuộc tranh luận cũ hơn mọi lý thuyết dịch
Đối lập giữa dịch theo chữ và dịch theo nghĩa là câu hỏi lâu đời nhất của nghề dịch. Ở phương Tây, Cicero thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên đã viết rằng ông dịch các diễn văn Hy Lạp “như một nhà hùng biện” chứ không phải như một người phiên chữ. Ở phương Đông, Nghiêm Phục (Yan Fu), trong lời tựa bản dịch Thiên diễn luận năm 1898 (dịch tác phẩm Evolution and Ethics của Thomas Huxley), nêu ba yêu cầu “tín, đạt, nhã” — trung thành, thông suốt, trang nhã — mà giới dịch Việt Nam vẫn hay nhắc.
Điều thú vị là chính bản dịch của Nghiêm Phục bị nhiều người sau này nhận xét là khá tự do, dùng văn ngôn cổ cho trang nhã. Ba chữ “tín, đạt, nhã” vì thế không phải công thức, mà là ba sức kéo mà người dịch phải cân bằng: kéo về phía bản gốc, kéo về phía người đọc, kéo về phía cái đẹp của câu chữ.
Thế kỷ 20 đưa vào cuộc tranh luận những khái niệm có hệ thống hơn: tương đương hình thức và tương đương động của Eugene Nida (1964), dịch ngữ nghĩa và dịch giao tiếp của Peter Newmark, thuyết mục đích của Vermeer. Bài này không đi sâu vào từng lý thuyết mà chỉ rút ra công cụ thực hành: một cách đặt câu hỏi để chọn mức bám nguyên văn cho văn bản đang nằm trên bàn của bạn.
Dải các mức dịch: từ từng chữ đến phóng tác
Peter Newmark, trong A Textbook of Translation (1988), xếp các phương pháp dịch thành một dải hình chữ V, từ nhấn mạnh ngôn ngữ nguồn đến nhấn mạnh ngôn ngữ đích. Có thể diễn giải ngắn gọn như sau:
- Dịch từng chữ (word-for-word): giữ trật tự chữ gốc, dịch nghĩa thông thường của từng chữ. Dùng để hiểu cấu trúc câu gốc, không phải để đọc.
- Dịch nguyên văn (literal): chuyển cấu trúc ngữ pháp sang cấu trúc gần nhất của ngôn ngữ đích, từ vựng vẫn dịch riêng lẻ. Thường là bản nháp đầu.
- Dịch trung thành (faithful): tái tạo đúng nghĩa văn cảnh trong khuôn ngữ pháp ngôn ngữ đích, giữ ý định của tác giả, chấp nhận câu hơi cứng.
- Dịch ngữ nghĩa (semantic): như dịch trung thành nhưng chú ý hơn đến giá trị thẩm mỹ, âm điệu của câu gốc, linh hoạt hơn.
- Dịch giao tiếp (communicative): truyền đúng nghĩa văn cảnh sao cho cả nội dung lẫn ngôn ngữ đều dễ chấp nhận và dễ hiểu với người đọc đích.
- Dịch thành ngữ hoá (idiomatic): dùng thành ngữ, cách nói thân mật của ngôn ngữ đích ngay cả khi gốc không có, nên dễ làm lệch sắc thái.
- Dịch tự do (free): giữ nội dung, bỏ hình thức; thường dài hơn gốc, gần với diễn giải.
- Phóng tác (adaptation): giữ chủ đề, nhân vật, cốt truyện; thay đổi bối cảnh văn hoá. Hay gặp ở kịch, thơ, sách thiếu nhi.
Newmark cho rằng chỉ dịch ngữ nghĩa và dịch giao tiếp đáp ứng hai mục tiêu chính của dịch là chính xác và tiết kiệm. Với người hành nghề, phần lớn công việc rơi vào khoảng từ dịch trung thành đến dịch giao tiếp; hai đầu dải là ngoại lệ có lý do.
Bốn yếu tố quyết định mức bám nguyên văn
1. Loại văn bản. Katharina Reiss (1971) chia văn bản theo chức năng chính: thông tin (báo cáo, hướng dẫn, tài liệu kỹ thuật), biểu cảm (văn chương, thơ, tiểu luận cá nhân) và kêu gọi (quảng cáo, diễn văn vận động, lời kêu gọi). Văn bản thông tin cần giữ nội dung chính xác; văn bản biểu cảm cần giữ hình thức và giọng tác giả; văn bản kêu gọi cần giữ hiệu quả tác động, kể cả khi phải đổi cách nói.
2. Mục đích của bản dịch. Cùng một văn bản, mục đích khác thì cách dịch khác. Một bài báo khoa học dịch để nộp cho hội đồng đánh giá cần sát nội dung; cùng bài đó dịch để đăng trên trang phổ biến khoa học thì có thể giao tiếp hơn. Mục đích phải hỏi người đặt dịch, không suy đoán.
3. Rủi ro khi sai. Văn bản mà một chi tiết sai có thể gây thiệt hại về sức khoẻ, tiền bạc, quyền lợi pháp lý thì phải nghiêng về phía sát, chấp nhận câu kém mượt. Văn bản mà sai một chút chỉ làm kém duyên thì có thể nghiêng về phía người đọc.
4. Yêu cầu của nơi dùng bản dịch. Cơ quan tiếp nhận hồ sơ, toà án, nhà xuất bản, khách hàng có thể có yêu cầu riêng: dịch toàn văn, giữ bố cục, không được bỏ chi tiết, ghi chú phần không đọc được. Những yêu cầu này đặt ra một sàn tối thiểu về độ sát mà người dịch không được xuống dưới, dù vì lý do văn phong.
Bảng tra nhanh theo loại văn bản
Bảng dưới là điểm khởi đầu hợp lý, không phải quy định. Mỗi văn bản cụ thể vẫn cần cân nhắc bốn yếu tố ở trên.
| Loại văn bản | Mức bám gợi ý | Ưu tiên giữ | Cho phép thay đổi |
|---|---|---|---|
| Giấy tờ, hồ sơ nộp cơ quan | Sát nội dung và bố cục | Mọi chi tiết, con số, tên riêng, dấu | Trật tự từ trong câu cho đúng ngữ pháp |
| Hợp đồng, văn bản pháp lý | Trung thành | Nghĩa vụ, điều kiện, thuật ngữ | Cấu trúc câu, chuyển loại có kiểm soát |
| Tài liệu kỹ thuật, y tế | Trung thành đến giao tiếp | Thông số, cảnh báo, mức độ | Văn phong cho dễ hiểu, tách câu |
| Báo chí, bài phổ biến kiến thức | Giao tiếp | Thông tin, nguồn, con số | Cách mở bài, nhịp câu, ví dụ quen thuộc |
| Văn chương | Ngữ nghĩa | Giọng tác giả, hình ảnh, nhịp | Cấu trúc ngữ pháp, một số hình ảnh quen của ngôn ngữ |
| Quảng cáo, khẩu hiệu | Giao tiếp đến phóng tác | Hiệu quả, giọng thương hiệu | Gần như mọi thứ trên bề mặt, nếu bên đặt đồng ý |
Để ý cột cuối: kể cả với giấy tờ, bạn vẫn được thay đổi trật tự từ cho đúng ngữ pháp. “Dịch sát” chưa bao giờ có nghĩa là bản dịch được phép sai ngữ pháp ngôn ngữ đích.
Một câu, ba mức dịch
Câu tự đặt, trích từ một tờ giới thiệu khách sạn: The staff go the extra mile to make every guest feel at home.
Mức nguyên văn: “Nhân viên đi thêm một dặm để làm cho mọi vị khách cảm thấy ở nhà.” Đúng từng chữ, nhưng “đi thêm một dặm” không có nghĩa với người Việt, và “cảm thấy ở nhà” thiếu chữ “như”. Đây là bản nháp chỉ dùng để phân tích.
Mức trung thành – ngữ nghĩa: “Nhân viên luôn cố gắng làm nhiều hơn mức cần thiết để mỗi vị khách cảm thấy như đang ở nhà.” Nghĩa đầy đủ, câu đúng, hơi dài và giọng hơi giống báo cáo.
Mức giao tiếp: “Đội ngũ nhân viên luôn chu đáo hơn cả mong đợi, để bạn thấy thoải mái như ở nhà mình.” Câu tự nhiên, đúng giọng tờ giới thiệu, chuyển góc nhìn từ “mọi vị khách” sang “bạn” — hợp với văn bản kêu gọi.
Giờ đặt cùng câu đó vào một bối cảnh khác: đó là một câu trích dẫn trong biên bản điều tra một vụ khiếu nại, nơi lời quảng cáo bị đối chiếu với dịch vụ thực tế. Bản giao tiếp lúc này lại không ổn, vì “chu đáo hơn cả mong đợi” là diễn giải của người dịch. Bản trung thành an toàn hơn, vì người đọc biên bản cần biết khách sạn đã hứa chính xác điều gì. Cùng một câu, mục đích khác, lựa chọn khác.
Hai kiểu sai ở hai đầu dải
Sát quá: văn dịch và sai nghĩa ngầm. Bản dịch bám từng cấu trúc thường lộ ra ở những dấu hiệu quen thuộc: chuỗi “sự… của… của”, câu bị động với “được” cho mọi việc, đại từ sở hữu lặp lại, thành ngữ dịch nguyên hình ảnh. Nguy hiểm hơn văn dịch là sai nghĩa ngầm: He is in the red dịch thành “Anh ấy đang ở trong màu đỏ” thì người đọc không hiểu, nhưng She has a sweet tooth dịch thành “Cô ấy có một chiếc răng ngọt” thì người đọc tưởng đó là một chi tiết kỳ lạ của nhân vật. Dịch sát quá không an toàn hơn; nó chỉ chuyển lỗi sang dạng khó phát hiện hơn.
Thoát quá: thêm ý và mất chi tiết. Ở đầu kia, người dịch “viết lại cho hay” thường thêm những tính từ, hình ảnh không có trong gốc, gộp hai ý thành một, bỏ những chi tiết khó diễn đạt. Bản dịch đọc mượt, khách hài lòng, cho tới khi có người so với bản gốc. Một dấu hiệu dễ thấy: bản dịch có câu mà bạn không chỉ ra được nó tương ứng với câu nào trong bản gốc.
Cách tự kiểm. Đặt hai câu hỏi cho từng đoạn. Một người đọc bản gốc và một người đọc bản dịch có nhận được cùng thông tin không? Họ có phản ứng gần giống nhau không? Câu thứ nhất bắt lỗi thoát quá, câu thứ hai bắt lỗi sát quá.
Danh mục câu hỏi trước khi chọn mức
Trước khi bắt đầu một văn bản mới, trả lời nhanh các câu dưới đây. Nếu không trả lời được câu nào, đó là câu cần hỏi người đặt dịch.
- Văn bản này chủ yếu để thông tin, biểu cảm hay kêu gọi?
- Bản dịch sẽ được ai đọc, ở đâu, để làm gì? Có giống người đọc bản gốc không?
- Nếu một chi tiết bị dịch lệch, hậu quả tệ nhất là gì?
- Nơi nhận bản dịch có yêu cầu hình thức nào không: toàn văn, giữ bố cục, có lời cam đoan?
- Có đoạn nào trong văn bản cần mức khác với phần còn lại không? Ví dụ một hợp đồng có phần lời mở đầu trang trọng, một tài liệu kỹ thuật có đoạn quảng cáo.
- Người đặt dịch có bản dịch cũ, bảng thuật ngữ, hướng dẫn văn phong nào cần theo không?
Ghi câu trả lời vào đầu tệp làm việc. Khi giữa chừng phân vân một câu nên sát hay thoát, đọc lại phần ghi chú này thay vì quyết định theo cảm hứng của buổi sáng hôm đó.
Câu hỏi thường gặp
Dịch thoát có phải là dịch hay hơn dịch sát không?
Không. Hai cách phục vụ hai mục đích khác nhau. Một bản dịch thoát cho hợp đồng là bản dịch tồi, dù đọc trơn tru; một bản dịch sát cho khẩu hiệu quảng cáo cũng là bản dịch tồi, dù đúng từng chữ. Bản dịch hay là bản chọn đúng mức cho mục đích của nó.
Dịch sát có phải giữ nguyên dấu câu, chữ in hoa và cách xuống dòng của bản gốc không?
Không. Dấu câu và chữ in hoa theo quy ước của ngôn ngữ đích: tiếng Anh viết hoa mọi chữ trong tiêu đề, tiếng Việt thì không; dấu ngoặc kép, cách viết số cũng khác. Riêng bố cục như xuống dòng, đánh số mục, bảng thì nên giữ khi văn bản là giấy tờ, hợp đồng hay tài liệu cần đối chiếu.
Trong một văn bản có được dịch đoạn sát, đoạn thoát không?
Được, và nhiều khi nên. Thư thương mại có phần chào hỏi xã giao và phần điều khoản giao hàng; báo cáo thường niên có thư của lãnh đạo và phần số liệu. Mỗi phần có chức năng riêng nên mức bám nguyên văn có thể khác nhau, miễn là giọng chung của văn bản vẫn nhất quán.
Khi khách chỉ nói muốn bản dịch hay thì nên hiểu thế nào?
Hỏi thêm bản dịch dùng để làm gì và ai đọc. Với nhiều khách, hay nghĩa là đọc tự nhiên, không lộ dấu vết dịch; với khách khác, hay nghĩa là đúng thuật ngữ ngành. Câu trả lời cho câu hỏi về mục đích thường đủ để bạn chọn mức.
Dịch sát có giúp tránh trách nhiệm khi bị khiếu nại không?
Một phần, vì bản dịch sát dễ đối chiếu hơn. Nhưng dịch sát mà sai ngữ pháp hay gây hiểu nhầm vẫn là lỗi của người dịch. Cách bảo vệ tốt nhất là chọn mức theo yêu cầu đã thống nhất, lưu lại yêu cầu đó, và ghi chú những chỗ phải diễn giải.
Sinh viên nên luyện dịch sát trước hay dịch thoát trước?
Nên luyện phân tích và dịch trung thành trước, vì nó buộc bạn hiểu đúng câu gốc. Khi đã chắc ở mức đó, luyện dịch giao tiếp sẽ giúp bạn thấy giới hạn của sự tự do. Người bắt đầu bằng dịch thoát thường che được chỗ hiểu sai bằng câu văn đẹp, và khó phát hiện lỗi của chính mình.