Chiến lược ứng phó trong phiên dịch là những cách người dịch xử lý khi tình huống vượt quá khả năng chuyển ngữ đầy đủ ngay lập tức: gặp từ không biết, diễn giả nói quá nhanh, câu quá dày, hay một cách nói không có tương đương. Các chiến lược thường được bàn trong đào tạo gồm nén, khái quát hoá, diễn giải, dự đoán, trì hoãn và lược bỏ có chủ đích.
Đây không phải mẹo để che giấu thiếu sót, mà là phần chính thức của tay nghề, được giảng dạy và nghiên cứu trong ngành phiên dịch. Ranh giới giữa dùng chiến lược đúng mức và làm sai lệch thông điệp rất mỏng. Bài này trình bày từng chiến lược, khi nào dùng, khi nào không, cùng ví dụ tự đặt cho cặp Anh – Việt.
Vì sao chiến lược ứng phó là một phần của tay nghề
Phiên dịch, nhất là đồng thời, gần như không bao giờ chuyển được mọi chi tiết của lời nói gốc. Diễn giả nói với tốc độ và mật độ thông tin không ai chuyển ngữ trọn vẹn được trong thời gian thực, mà tiếng đích lại có cấu trúc khác, cần thêm hoặc bớt chữ để nói tự nhiên. Nếu cố chuyển hết, người dịch sẽ tụt lại phía sau, rồi mất luôn những ý quan trọng ở đoạn tiếp theo.
Vì vậy câu hỏi không phải là có dùng chiến lược hay không, mà là dùng chiến lược nào, ở đâu, với mức độ nào. Daniel Gile, khi bàn về mô hình nỗ lực, đã mô tả các chiến lược ứng phó như cách người dịch quản lý tình trạng quá tải: chấp nhận mất một phần thông tin ít quan trọng để giữ phần quan trọng. Người dịch giỏi chọn đúng phần để mất; người dịch chưa vững để mất phần mình không chọn.
Điều này đặt ra một yêu cầu cho người luyện: phải biết trong một đoạn nói, đâu là thông tin cốt lõi. Kỹ năng phân tích ý ở pha nghe, đã bàn ở các bài về nối tiếp, chính là điều kiện để dùng chiến lược ứng phó an toàn. Không phân biệt được ý chính với ý phụ thì mọi chiến lược đều thành rủi ro.
Nén và lược bỏ có chủ đích
Nén là nói cùng thông tin bằng ít chữ hơn. Diễn giả nói: "What we would like to do at this point in time is to take a moment to look back at what we have achieved over the course of the past twelve months." Bản nén: "Bây giờ, mời quý vị cùng nhìn lại kết quả năm qua." Toàn bộ thông tin còn nguyên; chỉ những chữ thuần thủ tục bị bỏ.
Nén có cấp độ. Ở mức nhẹ, bỏ từ đệm, lặp, rào đón. Ở mức vừa, gộp hai câu cùng ý thành một. Ở mức mạnh, tóm cả đoạn ví dụ thành một câu khái quát. Càng lên mức mạnh thì rủi ro mất sắc thái càng cao, nên chỉ dùng khi tốc độ thật sự vượt sức.
Lược bỏ có chủ đích khác bỏ sót. Lược bỏ có chủ đích là người dịch quyết định không chuyển một chi tiết ít quan trọng để giữ nhịp, ví dụ lời xin lỗi lặp lại của diễn giả vì máy chiếu chậm. Bỏ sót là mất thông tin vì không theo kịp. Bề ngoài giống nhau, nhưng cái đầu là lựa chọn, cái sau là sự cố.
Không bao giờ nén những thứ này. Số liệu, tên riêng, phủ định, điều kiện, cam kết, con số trong hợp đồng, cảnh báo an toàn, và bất cứ điều gì người nghe sẽ dựa vào để ra quyết định. Những thứ này phải đến nguyên vẹn, kể cả khi phải hy sinh câu sau.
Khái quát hoá và diễn giải khi gặp từ không biết
Khái quát hoá là dùng một từ có nghĩa rộng hơn thay cho từ cụ thể mà người dịch không biết hoặc không kịp tìm. Ví dụ giả định: diễn giả liệt kê một loạt tên giống cây trồng mà bạn không biết tên tiếng Việt; bạn dịch thành "nhiều giống lúa chịu mặn khác nhau". Người nghe mất chi tiết, nhưng nhận đúng thông điệp. Nếu chi tiết đó quan trọng, bạn ghi lại và xác nhận sau.
Diễn giải là giải thích nghĩa bằng nhiều chữ hơn khi không có từ tương đương ngắn gọn hoặc khi người nghe không quen thuật ngữ. Ví dụ, gặp "a just-in-time approach" trước một khán giả không chuyên, bạn dịch thành "cách làm nhập hàng vừa đúng lúc cần, không trữ kho". Diễn giải tốn thời gian hơn, nên trong đồng thời chỉ dùng khi thuật ngữ đó là trung tâm của đoạn nói.
Hai chiến lược này có một điều kiện chung: bạn phải hiểu ít nhất loại khái niệm mà từ lạ thuộc về. Nếu hoàn toàn không biết một từ là tên máy, tên chất hay tên thủ tục, khái quát hoá trở thành đoán. Lúc đó, trong nối tiếp hay hội thoại, cách đúng là hỏi lại; trong đồng thời, có thể giữ nguyên từ gốc nếu nó là thuật ngữ quốc tế, hoặc nhờ bạn cùng cabin tra giúp.
Dự đoán, trì hoãn và giữ nguyên: ba chiến lược về thời gian
Ba chiến lược này xử lý vấn đề trật tự và thời điểm, thường gặp nhất trong phiên dịch đồng thời.
| Chiến lược | Cách làm | Rủi ro và cách kiểm soát |
|---|---|---|
| Dự đoán | Bắt đầu nói phần câu mà bạn đoán được từ ngữ cảnh, trước khi diễn giả nói xong | Đoán sai phải sửa giữa câu. Chỉ dự đoán khi ngữ cảnh rất rõ, như cụm nghi thức hay kết luận đã báo trước |
| Trì hoãn | Chờ thêm để nghe đủ thông tin trước khi nói, lấp khoảng chờ bằng phần câu trung tính | Trí nhớ bị dồn. Dùng cho câu có ý chính ở cuối, như bị động dài hay cụm danh từ nhiều bổ ngữ |
| Cắt câu | Chia câu dài thành nhiều câu ngắn trong tiếng đích | Mất liên kết giữa các vế nếu thiếu từ nối. Luôn thêm từ nối rõ ràng |
| Giữ nguyên | Lặp lại từ gốc khi đó là tên riêng, thuật ngữ quốc tế, hoặc từ không có tương đương | Người nghe có thể không hiểu. Kèm một chữ giải thích ngắn nếu cần |
Người mới thường thiên về dự đoán vì sợ im lặng. Dự đoán sai trong đồng thời không chỉ tạo một lỗi mà còn tạo một lần tự sửa giữa câu, gây nhiễu cho người nghe. Một nguyên tắc an toàn: khi không chắc, thà chờ một nhịp và nói câu ngắn còn hơn đoán và phải rút lại.
Ranh giới đạo đức của chiến lược ứng phó
Mọi chiến lược ứng phó đều trao cho người dịch một quyền nhỏ: quyền quyết định phần nào của lời nói gốc được giữ nguyên, phần nào được rút gọn. Quyền đó đi kèm trách nhiệm. Nguyên tắc trung thực trong các bộ quy tắc nghề phiên dịch không đòi hỏi chuyển từng chữ, nhưng đòi hỏi không làm thay đổi thông điệp, thái độ và những thông tin mà người nghe cần.
Ba câu hỏi giúp tự kiểm khi dùng chiến lược. Thứ nhất, nếu diễn giả hiểu được bản dịch của mình, họ có thấy ý của họ được truyền đúng không. Thứ hai, người nghe có mất thông tin gì mà họ sẽ cần tới để quyết định hoặc phản hồi không. Thứ ba, mình đang chọn chiến lược vì tình huống đòi hỏi, hay vì muốn tránh một đoạn khó, một câu nhạy cảm, một điều không dễ nói. Câu hỏi cuối là câu hỏi trung thực với chính mình.
Đặc biệt cẩn trọng với những đoạn mang tính tranh cãi hoặc cảm xúc: lời phê bình, lời từ chối, lời phàn nàn. Đây là nơi người dịch hay bị cám dỗ nén cho êm, và cũng là nơi việc nén làm sai lệch nhiều nhất. Nếu buộc phải chọn, hãy nén phần mô tả, không nén phần đánh giá.
Khi diễn giả nói đùa, chơi chữ, trích dẫn
Lời đùa và chơi chữ là chỗ chiến lược ứng phó được thử thách nhiều nhất. Chơi chữ hầu như không bao giờ dịch được trọn vẹn trong thời gian thực, vì nó dựa vào âm hoặc nghĩa kép của một từ trong ngôn ngữ gốc. Người dịch có vài lựa chọn: dịch ý của câu đùa nếu ý đó vẫn buồn cười, thay bằng một câu đùa tương đương nếu nghĩ ra ngay, hoặc báo ngắn gọn rằng diễn giả vừa có một câu đùa chơi chữ, để khán giả không ngơ ngác khi phía bên kia cười.
Trích dẫn văn học, thành ngữ, câu nói nổi tiếng đặt ra vấn đề khác. Nếu nhận ra và biết bản dịch đã quen thuộc với người nghe, dùng bản đó. Nếu không, dịch nghĩa của câu trích và giữ chức năng của nó trong lập luận, không cố dựng một câu văn hoa. Ví dụ, một diễn giả trích một câu ngạn ngữ tiếng Anh để nói rằng phải chuẩn bị trước; người dịch chỉ cần truyền ý "phòng bệnh hơn chữa bệnh" nếu đó đúng là ý, thay vì dịch từng chữ của câu ngạn ngữ.
Với những chỗ này, chuẩn bị trước giúp nhiều: nếu biết diễn giả hay mở đầu bằng một câu chuyện vui hoặc hay trích một tác giả cụ thể, hãy tìm hiểu trước. Còn khi không chuẩn bị được, giữ bình tĩnh và nhớ rằng người nghe chủ yếu cần biết lý do vì sao cả phòng đang cười, không cần nghe một bản dịch hoàn hảo của câu đùa.
Luyện chiến lược ứng phó có chủ đích
Chiến lược ứng phó chỉ thành phản xạ khi được luyện riêng. Các bài tập dưới đây tách từng chiến lược ra để luyện.
- Luyện nén: dịch đồng thời một bài nói nhiều rào đón với yêu cầu bản dịch phải ngắn hơn rõ rệt mà không mất số liệu nào.
- Luyện khái quát hoá: nhờ bạn cùng luyện chèn vào bài nói một số thuật ngữ cố ý lạ, tập xử lý mà không dừng.
- Luyện diễn giải: lấy một danh sách thuật ngữ chuyên ngành, tập giải thích từng từ trong một câu ngắn cho người ngoài ngành.
- Luyện dự đoán: nghe bài nói, dừng giữa câu, đoán phần còn lại, rồi nghe tiếp để kiểm. Ghi lại tỷ lệ đoán đúng theo loại câu.
- Luyện cắt câu: dịch nhìn những đoạn văn bản có câu rất dài, tập chia thành câu ngắn với từ nối rõ.
- Sau mỗi bản ghi, đánh dấu chỗ nào bạn đã dùng chiến lược, và tự hỏi chiến lược đó có làm mất thông tin quan trọng không.
Bước cuối quan trọng nhất, vì nó tách chiến lược có chủ đích khỏi mất mát ngẫu nhiên. Khi tự đánh dấu được mình đang nén, đang khái quát hoá hay đang bỏ sót, bạn đã chuyển từ phản ứng bị động sang lựa chọn chủ động, và đó là dấu hiệu tay nghề đang trưởng thành.
Câu hỏi thường gặp
Dùng nhiều chiến lược nén có bị coi là dịch thiếu không?
Nếu thông tin cốt lõi được giữ nguyên, nén là kỹ thuật chính đáng, được dạy trong các chương trình đào tạo phiên dịch. Dịch thiếu là khi mất ý chính, số liệu, điều kiện hay sắc thái quan trọng. Thước đo là người nghe có nhận đủ thông tin cần thiết để hiểu và ra quyết định không.
Gặp từ không biết trong phiên dịch đồng thời có nên dừng lại không?
Thường không nên dừng, vì dừng làm lỡ phần tiếp theo. Dùng khái quát hoá, giữ nguyên từ gốc nếu là thuật ngữ quốc tế, hoặc nhờ bạn cùng cabin tra giúp. Nếu từ đó lặp lại nhiều lần và quan trọng, khi đã biết nghĩa hãy dùng từ đúng từ lần sau.
Chiến lược ứng phó có dùng được trong dịch hợp đồng hay pháp lý không?
Rất hạn chế. Trong bối cảnh pháp lý, toà án hay ký kết, độ chính xác được ưu tiên tuyệt đối, nên người dịch hỏi lại, xin dừng hoặc nói rõ phần nào chưa chắc thay vì khái quát hoá. Nén chỉ áp dụng cho phần thủ tục không mang nội dung pháp lý.
Làm sao biết mình đang dự đoán quá nhiều?
Nghe lại bản ghi và đếm số lần phải sửa giữa câu do đoán sai. Nếu con số cao, bạn đang dự đoán ở cả những chỗ ngữ cảnh chưa đủ rõ. Hãy kéo dài độ trễ một chút ở các câu có ý chính dồn về cuối và quan sát xem số lần sửa có giảm không.
Có nên báo cho người nghe khi mình phải khái quát hoá một thuật ngữ?
Trong đồng thời, thường không có thời gian và việc báo có thể gây nhiễu. Trong nối tiếp hay hội thoại, nếu thuật ngữ quan trọng với quyết định của người nghe, nên nói rõ đó là cách gọi khái quát và cần xác nhận thuật ngữ chính xác sau.
Chiến lược ứng phó khác gì với kỹ thuật dịch trong biên dịch?
Kỹ thuật biên dịch như chuyển loại từ hay đổi cấu trúc nhằm tạo bản dịch tối ưu khi có thời gian. Chiến lược ứng phó trong phiên dịch nhằm giữ phần quan trọng nhất của thông điệp khi không đủ thời gian cho bản tối ưu. Hai nhóm giao nhau, nhưng động lực khác nhau.