Câu bị động tiếng Anh nên dịch theo chức năng của nó trong câu, không theo hình thức be + V3. Có năm lối ra: giữ "được/bị" khi sắc thái hợp; chuyển sang chủ động nếu biết ai làm; dùng "người ta" hoặc câu không chủ ngữ; đưa đối tượng lên đầu câu làm đề rồi nói tiếp phần thuyết; hoặc dùng động từ mang sẵn nghĩa tiếp nhận như "nhận", "chịu", "gặp".
Điểm mấu chốt người học dịch hay bỏ sót: trong tiếng Việt, "được" và "bị" không trung tính. "Được" ngầm nói sự việc có lợi hoặc đáng mong, "bị" ngầm nói sự việc bất lợi đối với chủ ngữ. Tiếng Anh was promoted và was dismissed có cùng một khuôn ngữ pháp, nhưng sang tiếng Việt thì một bên là "được thăng chức", một bên là "bị cho thôi việc". Chọn nhầm chữ là đưa vào bản dịch một thái độ mà tác giả không hề có.
Bài này đi theo đúng nhịp làm việc của người dịch: câu gốc, bản dịch vụng, bản dịch tốt hơn và lý do. Toàn bộ ví dụ là câu tự đặt để minh hoạ.
Vì sao câu bị động tiếng Anh khó dịch hơn vẻ ngoài
Tiếng Anh dùng bị động rất nhiều, nhất là trong văn bản khoa học, báo cáo kỹ thuật, tin tức và văn bản hành chính. Lý do không chỉ là phong cách: tiếng Anh là ngôn ngữ thiên về chủ ngữ, câu gần như bắt buộc phải có chủ ngữ ngữ pháp. Khi người viết muốn đưa đối tượng chịu tác động lên đầu câu, hoặc khi không biết, không cần nói ai làm, bị động là công cụ gần như duy nhất. Phân loại kinh điển của Charles Li và Sandra Thompson (1976) đặt tiếng Anh vào nhóm ngôn ngữ thiên chủ ngữ, còn nhiều ngôn ngữ Đông Á thiên về đề (topic).
Tiếng Việt có nhiều đường hơn để đạt cùng mục đích. Ta có thể đặt đối tượng lên đầu làm đề rồi nói tiếp ("Hợp đồng này, hai bên đã ký từ tháng trước"), có thể lược chủ ngữ ("Đã gửi hồ sơ"), có thể dùng "người ta". Cao Xuân Hạo, trong các công trình về ngữ pháp chức năng tiếng Việt, còn lập luận rằng tiếng Việt không có phạm trù thể bị động theo nghĩa hình thái học như tiếng Anh; "được" và "bị" là những động từ thật, mang nghĩa tiếp nhận một sự việc tốt hoặc xấu. Không phải nhà ngữ pháp nào cũng đồng ý hoàn toàn với cách nhìn này, nhưng với người dịch nó cho một bài học thực dụng: đừng coi "được/bị" là bản sao của be + V3.
Hệ quả là nếu dịch máy móc mọi câu bị động bằng "được" hay "bị", văn bản tiếng Việt sẽ dày đặc những chữ đó, nặng nề và mang thái độ lẫn lộn. Đây là một trong những dấu hiệu dễ nhận ra nhất của thứ mà giới dịch gọi là "văn dịch": đọc là biết câu này đi qua tiếng Anh.
"Được" và "bị": hai chữ mang thái độ, không chỉ mang thể
Hãy bắt đầu bằng phép thử đơn giản nhất: sự việc trong câu là tốt hay xấu đối với chủ ngữ tiếng Việt? Gốc: The new clinic was opened last month. Phòng khám mở cửa là chuyện tốt, nên "Phòng khám mới được khai trương tháng trước" là ổn, và gọn hơn nữa là "Phòng khám mới khai trương tháng trước". Gốc: Three workers were injured. Rõ ràng là "Ba công nhân bị thương"; viết "được thương" là sai nghĩa.
Khó hơn là những câu mà tốt hay xấu tuỳ góc nhìn. Gốc: The suspect was released on Friday. Với nghi phạm, được thả là có lợi, nên "Nghi phạm được trả tự do hôm thứ Sáu" là cách quen dùng. Gốc: The old market was demolished. Nếu bài viết trung tính, cả "bị phá dỡ" lẫn "được phá dỡ" đều chèn đánh giá; lựa chọn sạch hơn là "Khu chợ cũ đã phá dỡ" hoặc "Người ta đã phá dỡ khu chợ cũ". Nếu bài viết rõ ràng tiếc nuối, "bị phá dỡ" mới hợp.
Có những vùng "được" đã trung tính hoá do dùng lâu, như "Dự luật đã được thông qua", "Kết quả được công bố". Người đọc tiếng Việt chấp nhận các khuôn này, nên không cần cố né. Nguyên tắc chỉ là: mỗi lần định gõ "được" hoặc "bị", tự hỏi xem có đang thêm một lời khen hay lời chê nào không, và tác giả gốc có muốn điều đó không.
Năm cách chuyển một câu bị động sang tiếng Việt
Bảng sau gom năm lối ra thường dùng. Không cách nào luôn đúng; người dịch chọn theo việc câu gốc muốn nhấn vào đâu và văn bản thuộc thể loại gì.
| Cách | Dùng khi | Gốc | Bản dịch gợi ý |
|---|---|---|---|
| Giữ "được/bị" | Sắc thái lợi/hại khớp với ngữ cảnh | She was awarded a scholarship. | Cô ấy được trao học bổng. |
| Chuyển chủ động | Câu có by hoặc ngữ cảnh cho biết ai làm | The policy was approved by the board. | Hội đồng quản trị đã duyệt chính sách này. |
| Dùng "người ta" hoặc lược chủ ngữ | Không rõ ai làm, văn nói, văn hướng dẫn | The dough is left to rest for an hour. | Để bột nghỉ một giờ. |
| Đưa đối tượng lên làm đề | Muốn giữ trọng tâm thông tin như câu gốc | This bridge was built in 1998. | Cây cầu này xây năm 1998. |
| Dùng động từ tiếp nhận | Chủ ngữ là người chịu một hành động cụ thể | He was criticised for the delay. | Anh ấy chịu phê bình vì để chậm trễ. |
Dòng thứ tư đáng chú ý nhất. Câu "Cây cầu này xây năm 1998" không có chữ bị động nào, nhưng người Việt hiểu ngay cây cầu là đối tượng được xây. Đây là cấu trúc đề–thuyết: "cây cầu này" là cái được nói tới, "xây năm 1998" là điều nói về nó. Tiếng Việt rất thoải mái với kiểu câu này, và đó thường là cách dịch tự nhiên nhất cho bị động trong văn kể, văn mô tả.
Dòng cuối cũng cho thấy một mẹo hữu ích: tiếng Việt có sẵn các động từ như "nhận", "chịu", "gặp", "hứng", "được hưởng". Dùng chúng giúp tránh lặp "bị" liên tục mà vẫn giữ đúng chủ ngữ là người chịu tác động.
Bị động trong văn bản khoa học và hướng dẫn kỹ thuật
Phần phương pháp của một bài báo khoa học tiếng Anh thường là một chuỗi bị động: Samples were collected from three sites. They were stored at 4°C and analysed within 48 hours. Bản dịch vụng giữ nguyên nhịp: "Các mẫu được thu thập từ ba địa điểm. Chúng được bảo quản ở 4°C và được phân tích trong vòng 48 giờ." Ba chữ "được" trong hai câu, thêm chữ "chúng" không cần thiết.
Bản tốt hơn tận dụng khả năng của tiếng Việt cho phép đối tượng đứng đầu mà không cần đánh dấu: "Mẫu thu tại ba địa điểm, bảo quản ở 4°C và phân tích trong vòng 48 giờ." Người đọc chuyên ngành hiểu ngay, câu gọn, đúng giọng một phần phương pháp viết thẳng bằng tiếng Việt. Nếu tạp chí đích có thói quen viết chủ động với chủ ngữ "chúng em" hoặc "nhóm nghiên cứu", người dịch có thể đổi sang "Nhóm nghiên cứu thu mẫu tại ba địa điểm…", nhưng phải theo quy ước của nơi đăng chứ không tự quyết.
Văn bản hướng dẫn thì khác. Gốc: The filter should be replaced every six months. Người đọc là người sẽ làm việc đó, nên câu mệnh lệnh không chủ ngữ là lựa chọn tự nhiên: "Thay lõi lọc sau mỗi sáu tháng." Viết "Lõi lọc nên được thay thế mỗi sáu tháng" không sai, nhưng dài hơn và kém rõ trách nhiệm. Trong tài liệu an toàn, sự rõ ràng về ai phải làm gì là yêu cầu chất lượng, không chỉ là chuyện văn phong.
Bị động không có tác thể: đừng tự điền người chịu trách nhiệm
Nhiều câu bị động tiếng Anh cố ý không nói ai làm. Câu nổi tiếng kiểu Mistakes were made thường được giới phân tích diễn ngôn nêu làm ví dụ về cách né trách nhiệm. Người dịch không được "sửa" chỗ mơ hồ này bằng cách thêm chủ thể, kể cả khi ngữ cảnh khiến ta đoán được. "Đã có những sai sót" giữ đúng mức mơ hồ của câu gốc; "Lãnh đạo công ty đã mắc sai lầm" là bản dịch thêm thông tin, dù người dịch tin mình đoán đúng.
Nguyên tắc ngược lại cũng đúng: khi câu gốc nêu rõ tác thể, đừng làm mất nó chỉ vì muốn câu gọn. Gốc: The figures were revised by the statistics office. Nếu dịch "Số liệu đã được điều chỉnh", ta xoá mất nguồn của sự điều chỉnh, thứ mà người đọc báo cáo có thể cần để đánh giá độ tin cậy. "Cơ quan thống kê đã điều chỉnh số liệu" vừa gọn vừa đủ.
Một nhóm khác là các khuôn tường thuật kiểu He is believed to have left the country, The company is said to be in talks. Đây là cách tiếng Anh báo rằng thông tin chưa được kiểm chứng. Bản dịch phải giữ được độ dè dặt đó: "Ông được cho là đã rời khỏi đất nước", "Có thông tin cho rằng công ty đang đàm phán". Dịch thành "Ông đã rời khỏi đất nước" là biến tin đồn thành sự thật, một lỗi nghiêm trọng trong dịch báo chí và pháp lý.
Quy trình xử lý một câu bị động trong năm bước
Khi gặp câu bị động khó, có thể đi lần lượt các bước sau. Sau một thời gian luyện, các bước này diễn ra gần như tự động trong đầu.
- Xác định tác thể. Câu có by không? Nếu không, ngữ cảnh có cho biết ai làm không, hay tác giả cố ý giấu? Câu trả lời quyết định có được chuyển sang chủ động hay không.
- Xác định trọng tâm thông tin. Tiếng Anh thường đặt thông tin mới ở cuối câu. Bị động hay được chọn để đưa một đối tượng đã biết lên đầu. Bản dịch tiếng Việt nên giữ trật tự cũ–mới này.
- Đánh giá sắc thái. Sự việc tốt, xấu hay trung tính đối với chủ ngữ tiếng Việt? Nếu trung tính, ưu tiên cách không dùng "được/bị".
- Xét thể loại văn bản. Văn khoa học chấp nhận đối tượng đứng đầu không đánh dấu; văn hướng dẫn chuộng câu mệnh lệnh; văn pháp lý cần giữ chính xác ai có nghĩa vụ gì.
- Đọc lại cả đoạn. Đếm số chữ "được", "bị", "bởi" trong đoạn. Nếu chúng dày đặc, chọn vài câu chuyển sang cách khác để đoạn văn thở được.
Bước năm thường bị bỏ qua vì người dịch làm từng câu một. Nhưng văn dịch nặng nề hiếm khi do một câu; nó do hai mươi câu đúng ngữ pháp lặp cùng một khuôn. Đọc theo đoạn, thậm chí đọc to, là cách rẻ nhất để phát hiện.
Những lỗi văn dịch hay gặp với câu bị động
"Được viết bởi", "được tổ chức bởi". Chữ "bởi" đặt sau động từ để chỉ tác thể là khuôn ảnh hưởng trực tiếp từ by. Nó đã phổ biến trên báo chí, nhưng nhiều biên tập viên vẫn coi là dấu vết văn dịch. "Cuốn sách do một nhóm bác sĩ biên soạn" hoặc "Một nhóm bác sĩ biên soạn cuốn sách" tự nhiên hơn "Cuốn sách được biên soạn bởi một nhóm bác sĩ".
Bị động chồng bị động. Gốc: The project is expected to be completed next year. Bản vụng: "Dự án được kỳ vọng sẽ được hoàn thành vào năm sau." Bản tốt hơn: "Dự án dự kiến hoàn thành vào năm sau." Hai lớp bị động tiếng Anh gói lại thành một cụm động từ tiếng Việt.
Dùng "bị" cho việc trung tính. "Hệ thống bị tắt lúc 22 giờ để bảo trì" khiến người đọc tưởng có sự cố. Nếu là lịch bảo trì định kỳ, "Hệ thống tạm dừng lúc 22 giờ để bảo trì" đúng hơn.
Bỏ quên cấu trúc get + V3. He got stuck in traffic, The package got lost mang tính khẩu ngữ, thường là chuyện không may xảy ra bất chợt. "Anh ấy kẹt xe", "Gói hàng thất lạc" giữ được giọng nói thường, không cần "bị" vẫn rõ nghĩa.
Giữ chủ ngữ "nó", "chúng" do câu bị động kéo theo. Câu bị động nối tiếp nhau trong tiếng Anh dùng it, they để nối. Tiếng Việt thường lược được: "Thiết bị lắp tại xưởng rồi chuyển ra công trường" gọn hơn "Thiết bị được lắp tại xưởng. Sau đó nó được chuyển ra công trường".
Câu hỏi thường gặp
Có phải câu bị động tiếng Anh nào cũng nên chuyển sang chủ động khi dịch không?
Không. Chuyển sang chủ động chỉ hợp khi biết rõ tác thể và việc đưa tác thể lên đầu không làm lệch trọng tâm thông tin. Nhiều câu bị động tồn tại chính vì người viết muốn đối tượng đứng đầu hoặc muốn giấu tác thể. Khi đó, cấu trúc đề–thuyết hoặc câu không chủ ngữ của tiếng Việt thường giữ ý đồ tác giả tốt hơn.
Dùng "bởi" sau động từ có sai ngữ pháp tiếng Việt không?
Không thể gọi là sai, vì khuôn này đã xuất hiện rộng rãi trên báo chí và văn bản hành chính nhiều năm. Vấn đề là giọng văn: dùng dày đặc thì đọc ra mùi văn dịch. Người dịch có kinh nghiệm thường thay bằng "do… thực hiện", "của…", hoặc chuyển hẳn sang câu chủ động, và chỉ giữ "bởi" khi các cách kia làm câu rối hơn.
Văn bản pháp lý có nên tránh câu bị động khi dịch sang tiếng Việt?
Văn bản pháp lý cần rõ ai có nghĩa vụ gì, nên khi câu gốc nêu chủ thể, bản dịch phải giữ chủ thể đó dù chọn cấu trúc nào. Khi câu gốc bị động không chủ thể, người dịch không được tự điền một bên nào vào. Nếu thấy chỗ mơ hồ có thể gây tranh chấp, cách đúng là ghi chú cho khách hàng hoặc luật sư, không sửa trong bản dịch.
Làm sao biết đoạn dịch của mình bị lạm dụng "được" và "bị"?
Cách nhanh nhất là dùng chức năng tìm kiếm đếm số lần xuất hiện của "được", "bị", "bởi" trong một trang, rồi so với một văn bản cùng thể loại viết thẳng bằng tiếng Việt. Nếu tần suất cao hơn rõ rệt, đọc to từng đoạn và chọn những câu sắc thái trung tính để chuyển sang cấu trúc đề–thuyết hoặc câu không chủ ngữ.
Câu bị động trong tiêu đề báo tiếng Anh dịch thế nào?
Tiêu đề tiếng Anh thường lược cả trợ động từ, kiểu Bridge closed after flood. Tiếng Việt viết tiêu đề cũng gọn và hay dùng cấu trúc đề–thuyết: "Cầu đóng cửa sau lũ" là đủ. Thêm "được" hay "bị" vào tiêu đề thường làm nó dài và mang sắc thái không cần thiết, trừ khi sắc thái đó chính là thông tin cần truyền.
Sinh viên nên luyện kỹ năng này bằng cách nào?
Chọn một đoạn phương pháp nghiên cứu hoặc một bản hướng dẫn sử dụng tiếng Anh, gạch chân mọi câu bị động, dịch mỗi câu theo ít nhất hai cách trong bảng năm cách, rồi so sánh cả đoạn. Sau đó đọc một văn bản cùng loại viết bằng tiếng Việt để cảm nhận người viết bản ngữ xử lý ra sao. Lặp lại vài tuần là phản xạ thay đổi rõ.
