Bất khả dịch (untranslatability) là hiện tượng một yếu tố của văn bản nguồn — một từ, một lối chơi chữ, một cách xưng hô, một hình thức thơ — không có sẵn yếu tố tương đương trong ngôn ngữ đích. J. C. Catford, trong A Linguistic Theory of Translation (1965), chia làm hai loại: bất khả dịch về ngôn ngữ và bất khả dịch về văn hoá.
Câu trả lời ngắn cho câu hỏi “có từ nào không dịch được không”: ở cấp một từ đổi một từ, có rất nhiều; ở cấp truyền đạt nghĩa, hầu như không có gì tuyệt đối không dịch được, nhưng luôn có cái giá phải trả — dài hơn, mất sắc thái, hoặc phải bù ở chỗ khác. Roman Jakobson (1959) cho rằng mọi trải nghiệm nhận thức đều diễn đạt được trong bất kỳ ngôn ngữ nào, còn thơ thì chỉ có thể “chuyển vị sáng tạo”.
Hai phe trong tranh luận về khả dịch
Một phe xuất phát từ quan niệm cho rằng mỗi ngôn ngữ chứa một cách nhìn thế giới riêng. Wilhelm von Humboldt đầu thế kỷ mười chín đã nói về “thế giới quan” gắn với ngôn ngữ; đến thế kỷ hai mươi, giả thuyết thường gắn với tên Edward Sapir và Benjamin Lee Whorf cho rằng ngôn ngữ định hình tư duy. Nếu ngôn ngữ quyết định tư duy, dịch hoàn hảo là không thể, vì người nói hai ngôn ngữ sống trong hai thế giới nhận thức khác nhau.
Phiên bản mạnh của giả thuyết này — ngôn ngữ quyết định tư duy — đến nay hầu như không còn được giới nghiên cứu chấp nhận. Phiên bản yếu — ngôn ngữ ảnh hưởng đến một số khía cạnh của nhận thức như cách phân loại màu sắc, cách định hướng không gian — có một số bằng chứng thực nghiệm, nhưng mức độ ảnh hưởng vẫn còn tranh luận.
Phe kia, tiêu biểu là Jakobson trong bài On Linguistic Aspects of Translation (1959), lập luận rằng khi một ngôn ngữ thiếu từ, người nói có thể vay từ, tạo từ mới, hoặc diễn đạt vòng. Ngôn ngữ khác nhau chủ yếu ở chỗ chúng buộc người nói phải diễn đạt điều gì, chứ không phải ở chỗ chúng cho phép diễn đạt điều gì. Đây là một quan sát rất đúng với người dịch Anh – Việt, như phần xưng hô bên dưới sẽ cho thấy.
Jakobson cũng đề xuất cách phân biệt ba loại dịch vẫn được trích nhiều: dịch nội ngôn (diễn đạt lại bằng từ khác trong cùng ngôn ngữ, như giải thích một từ cổ bằng lời hiện đại), dịch liên ngôn (giữa hai ngôn ngữ, nghĩa thông thường của chữ dịch), và dịch liên ký hiệu (chuyển từ ngôn ngữ sang hệ ký hiệu khác, như chuyển truyện thành phim). Cách phân loại này nhắc rằng ngay trong tiếng Việt, đưa một bài văn cổ đến với học sinh hôm nay cũng là một dạng dịch, với những chỗ bất khả dịch riêng của nó.
Phân loại của Catford, minh hoạ bằng tiếng Việt
Bất khả dịch về ngôn ngữ. Xảy ra khi hiệu ứng nằm ở chính hình thức ngôn ngữ nguồn: đồng âm, đa nghĩa, vần, cấu trúc ngữ pháp riêng. Ví dụ điển hình trong tiếng Việt là nói lái — đảo phụ âm đầu và vần giữa hai tiếng để tạo nghĩa ngầm. Hiệu ứng này gắn chặt với cấu trúc âm tiết tiếng Việt; sang tiếng Anh, thứ còn lại chỉ là lời giải thích, không còn tiếng cười.
Bất khả dịch về văn hoá. Xảy ra khi một đặc điểm tình huống có ý nghĩa trong văn hoá nguồn không tồn tại trong văn hoá đích. Ví dụ: “mâm cỗ” ngày giỗ với thứ bậc chỗ ngồi; “đi đám” với hàm ý quan hệ làng xóm; “ăn Tết” bao trùm cả một chuỗi hoạt động. Từ có thể dịch, nhưng mạng lưới ý nghĩa đi kèm thì không đi theo.
Ranh giới không rõ. Nhiều nhà nghiên cứu sau Catford cho rằng hai loại không tách rời: bất khả dịch văn hoá thường biểu hiện qua ngôn ngữ, và nhiều trường hợp bất khả dịch ngôn ngữ thực ra có gốc văn hoá. Phân loại của Catford hữu ích như công cụ chẩn đoán ban đầu hơn là ranh giới cứng.
Thơ là trường hợp đặc biệt. Trong thơ, âm thanh, nhịp, vần, thanh điệu là một phần của nghĩa. Thể lục bát với luật bằng trắc và vần lưng không có tương đương trong tiếng Anh. Jakobson gọi việc dịch thơ là chuyển vị sáng tạo: người dịch tạo ra một hình thức mới trong ngôn ngữ đích để gánh vác chức năng tương tự.
Xưng hô: bất khả dịch hằng ngày của người dịch Anh – Việt
Nếu cần một ví dụ cho thấy ý của Jakobson — ngôn ngữ khác nhau ở chỗ buộc phải nói gì — thì xưng hô tiếng Việt là ví dụ hoàn hảo. Tiếng Anh dùng cặp đại từ “I – you” cho hầu hết các tình huống. Tiếng Việt buộc người nói chọn giữa hàng chục cách gọi: anh, chị, em, ông, bà, cô, chú, bác, cháu, con, bạn, cậu, tớ, mình, mày, tao… mỗi cách gọi mã hoá tuổi tác, thứ bậc, mức thân thiết, thái độ.
Dịch Anh – Việt: một đoạn hội thoại giữa hai người lạ trong tiểu thuyết tiếng Anh không cho biết họ gọi nhau thế nào. Người dịch phải suy từ tuổi, vị thế, ngữ điệu, và quyết định. Lựa chọn đó là một phần diễn giải mà nguyên tác không cung cấp. Khi quan hệ thay đổi — từ xa lạ sang thân thiết, từ thân thiết sang giận dỗi — người dịch còn phải quyết định thời điểm đổi cách gọi.
Dịch Việt – Anh: chiều ngược lại mất thông tin. Câu “Em mời anh uống nước” giữa vợ chồng, giữa đồng nghiệp, hay giữa người bán hàng với khách đều thành một câu tiếng Anh gần như giống nhau. Sắc thái kính trọng, thân mật hay khách sáo phải được bù bằng giọng điệu, bằng lời dẫn, hoặc chấp nhận mất. Ví dụ tự đặt, nhưng người dịch văn học nào cũng gặp hằng ngày.
Các chiến lược xử lý yếu tố “không dịch được”
Các tài liệu dịch thuật đưa ra nhiều cách phân loại chiến lược. Bảng dưới gom những chiến lược phổ biến nhất, với ví dụ tự đặt cho chiều Việt – Anh:
| Chiến lược | Cách làm | Ví dụ | Được và mất |
|---|---|---|---|
| Vay từ | Giữ nguyên từ nguồn | “phở”, “áo dài” trong bài viết du lịch | Giữ bản sắc; người đọc lần đầu có thể không hiểu |
| Vay từ kèm giải thích | Giữ từ, thêm cụm giải thích ngắn lần đầu | “Tết, the Lunar New Year festival” | Rõ ràng; câu dài hơn, lặp lại nhiều thì nặng |
| Tương đương văn hoá | Thay bằng yếu tố quen thuộc ở văn hoá đích | Đổi món ăn trong thành ngữ sang món quen với người đọc | Dễ hiểu; có thể tạo cảnh vô lý, mất bản sắc |
| Diễn giải | Nói lại nghĩa bằng lời thường | “duyên” thành cụm diễn tả sự gắn kết như do số phận sắp đặt | Đúng nghĩa; mất độ nén và chất thơ |
| Bù đắp | Bù hiệu ứng bị mất ở một chỗ khác trong văn bản | Mất lối chơi chữ ở câu này, tạo một lối chơi chữ tiếng Anh ở câu sau | Giữ được tổng hiệu quả; đòi hỏi tay nghề cao |
| Chú thích | Ghi chú cuối trang hoặc cuối sách | Giải thích nói lái trong một truyện cười | Đầy đủ; phá nhịp đọc, không dùng được cho phụ đề |
Không chiến lược nào đúng cho mọi trường hợp. Lựa chọn phụ thuộc mục đích bản dịch, loại văn bản, và mức yếu tố đó quan trọng với cả văn bản. Một lối chơi chữ trong tên nhân vật chính đáng để bù đắp công phu; một lối chơi chữ thoáng qua có thể chấp nhận mất.
Những huyền thoại về “từ không thể dịch”
Mạng xã hội hay lan truyền danh sách “những từ đẹp không ngôn ngữ nào dịch được”. Chúng thú vị, nhưng dễ tạo hiểu lầm về ngôn ngữ và về nghề dịch.
| Huyền thoại | Thực tế |
|---|---|
| Ngôn ngữ thiếu một từ thì người nói không có khái niệm đó | Thiếu từ đơn không có nghĩa thiếu khái niệm; người nói vẫn diễn đạt bằng cụm từ hoặc vay từ |
| Từ khó dịch là dấu hiệu ngôn ngữ đó “giàu” hơn | Mọi ngôn ngữ đều có chỗ nén mà ngôn ngữ khác phải diễn đạt dài; đó là khác biệt, không phải thứ bậc |
| Dịch giỏi là tìm được một từ cho mọi từ | Dịch giỏi là truyền được nghĩa và hiệu ứng ở cấp văn bản, kể cả bằng nhiều từ hoặc bằng cấu trúc khác |
| Có ngôn ngữ dễ dịch, có ngôn ngữ không dịch được | Độ khó phụ thuộc cặp ngôn ngữ, loại văn bản và mục đích, không phụ thuộc riêng một ngôn ngữ |
Barbara Cassin và các cộng sự, khi biên soạn một từ điển các khái niệm triết học “không dịch được” của châu Âu (bản tiếng Pháp in năm 2004), định nghĩa cái không dịch được là cái người ta không ngừng phải dịch lại — không phải cái không thể dịch. Đây là cách hiểu gần với kinh nghiệm của người làm nghề nhất.
Quyết định nhanh khi gặp một chỗ “không dịch được”
Trong lúc làm việc, người dịch không có thời gian tranh luận lý thuyết. Năm câu hỏi dưới đây giúp ra quyết định trong vài phút và để lại dấu vết cho biên tập viên:
- Yếu tố này quan trọng đến đâu với văn bản? Nó có lặp lại, có gắn với nhân vật chính hay luận điểm chính không? Yếu tố thoáng qua thì chiến lược đơn giản là đủ.
- Thứ bị mất là nghĩa, hiệu ứng hay hình thức? Nếu chỉ mất hình thức (vần, nhịp) mà nghĩa và hiệu ứng vẫn chuyển được, ưu tiên giữ nghĩa và hiệu ứng. Nếu hiệu ứng là tất cả (truyện cười, khẩu hiệu), ưu tiên bù đắp.
- Người đọc đích đã quen với yếu tố này chưa? Từ đã phổ biến quốc tế thì vay thẳng; từ lạ thì vay kèm giải thích lần đầu, hoặc diễn giải.
- Kênh có cho phép giải thích không? Sách cho phép chú thích; phụ đề, biển báo, giao diện phần mềm thì gần như không, buộc phải chọn diễn giải ngắn hoặc tương đương.
- Ghi lại lựa chọn. Đánh dấu chỗ đó trong ghi chú gửi biên tập viên, nêu chiến lược đã chọn và phương án thay thế. Lần sau gặp lại yếu tố ấy, bạn và nhóm sẽ xử lý nhất quán.
Điều đáng nhớ: “không dịch được” hiếm khi là kết luận cuối cùng. Thường nó chỉ có nghĩa là “không dịch được bằng một từ”, và câu hỏi thật là chọn cái giá nào dễ chấp nhận nhất với người đọc cụ thể của bản dịch.
Khi bàn giao, nhiều người dịch giữ một danh sách riêng các yếu tố đã xử lý theo cách đặc biệt kèm lý do. Danh sách này giúp nhóm dịch nhiều tập của cùng một bộ sách giữ cùng một cách làm, và giúp người hiệu đính hiểu đó là lựa chọn có chủ ý chứ không phải sơ suất.
Câu hỏi thường gặp
Từ “duyên” trong tiếng Việt có dịch được sang tiếng Anh không?
Không có một từ tiếng Anh tương đương trọn vẹn, nhưng nghĩa có thể truyền đạt được. Tuỳ ngữ cảnh, “duyên” có thể là sự gắn kết như do số phận sắp đặt, hoặc là nét duyên dáng, hấp dẫn của một người. Người dịch chọn một trong hai hướng theo câu, hoặc giữ từ gốc kèm giải thích nếu văn bản bàn về văn hoá.
Bất khả dịch có phải là lý do để dùng dịch máy rồi bỏ qua không?
Không. Chính những chỗ bất khả dịch là nơi dịch máy hay sai nhất, vì nó tìm tương đương cấp từ hoặc cụm từ phổ biến. Đây là những chỗ người dịch cần đánh dấu, cân nhắc chiến lược và ghi chú cho biên tập viên, chứ không phải chỗ để bỏ qua.
Nên dùng chú thích cuối trang nhiều hay ít?
Tuỳ loại sách và người đọc. Sách nghiên cứu, kinh điển chú giải chấp nhận nhiều chú thích. Tiểu thuyết đại chúng nên dùng ít, vì chú thích làm gián đoạn mạch đọc. Một quy tắc thực tế: nếu người đọc vẫn hiểu câu chuyện khi bỏ qua chú thích, chú thích đó có thể không cần.
Có cách nào dịch nói lái sang tiếng Anh không?
Không có cơ chế tương đương trực tiếp. Các lựa chọn: giải thích trong chú thích, tạo một lối chơi chữ tiếng Anh có hiệu ứng tương tự ở cùng chỗ, hoặc bù đắp ở chỗ khác. Với phụ đề hoặc kịch, người dịch thường ưu tiên giữ tiếng cười hơn là giữ đúng cơ chế.
Giả thuyết Sapir–Whorf có làm dịch thuật trở nên vô nghĩa không?
Không. Phiên bản mạnh của giả thuyết hầu như không còn được chấp nhận. Phiên bản yếu cho rằng ngôn ngữ ảnh hưởng một số khía cạnh nhận thức, điều này chỉ nhắc người dịch rằng có những sắc thái khó chuyển trọn, chứ không chứng minh rằng dịch là không thể.
Dịch tên riêng có phải là bất khả dịch không?
Tên riêng thường không cần dịch nghĩa mà chỉ cần chuyển tự hoặc giữ nguyên. Nó thành vấn đề bất khả dịch khi tên mang nghĩa quan trọng với câu chuyện, ví dụ tên nhân vật gợi tính cách. Khi đó người dịch phải cân nhắc giữ tên, dịch nghĩa, hay giải thích một lần.