Phân tích văn bản trước khi dịch là bước đọc và trả lời một số câu hỏi về văn bản nguồn — ai viết, cho ai, để làm gì, bản dịch sẽ dùng vào việc gì, thể loại nào, có những ràng buộc gì — trước khi viết chữ dịch đầu tiên. Mục tiêu là để hàng trăm quyết định nhỏ sau đó, từ xưng hô đến cách viết số, nhất quán với nhau và với mục đích của bản dịch.
Người mới vào nghề hay bỏ qua bước này vì nó không tạo ra chữ nào. Kết quả quen thuộc: dịch được nửa văn bản mới nhận ra mình chọn sai xưng hô, sai văn phong, hoặc dịch sát một văn bản lẽ ra cần dịch giao tiếp, rồi phải sửa lại từ đầu.
Bài này dựa trên mô hình phân tích văn bản của Christiane Nord, rút thành tám câu hỏi dùng được ngay, kèm một bảng phân tích mẫu và một phiếu quyết định để dán ở đầu tệp làm việc.
Vì sao phải phân tích trước khi dịch
Dịch là một chuỗi quyết định. Mỗi câu có nhiều cách dịch đúng, và lựa chọn giữa chúng phụ thuộc vào những yếu tố nằm ngoài câu: người đọc là ai, văn bản dùng để làm gì, giọng chung ra sao. Không xác định những yếu tố này ngay từ đầu, mỗi câu sẽ được quyết định theo cảm giác của lúc đó, và cảm giác thì thay đổi.
Christiane Nord, nhà nghiên cứu dịch người Đức theo hướng chức năng, xuất bản Textanalyse und Übersetzen năm 1988; bản tiếng Anh Text Analysis in Translation ra năm 1991. Bà đề xuất một mô hình phân tích văn bản nguồn hướng tới việc dịch, chia các yếu tố thành hai nhóm: yếu tố ngoài văn bản — người gửi, ý định, người nhận, kênh truyền, nơi và thời điểm, động cơ, chức năng — và yếu tố trong văn bản — chủ đề, nội dung, tiền giả định, bố cục, yếu tố phi ngôn từ, từ vựng, cú pháp, đặc điểm ngữ điệu và nhịp.
Điểm then chốt trong cách nhìn của Nord là so sánh: người dịch phân tích tình huống của văn bản gốc, rồi đặt nó cạnh tình huống mà bản dịch sẽ đi vào, được mô tả trong yêu cầu dịch (translation brief). Chỗ nào hai tình huống khác nhau, chỗ đó là nơi người dịch phải điều chỉnh. Chỗ nào giống nhau, cứ giữ.
Không cần làm đủ mọi mục của mô hình cho một lá thư ngắn. Nhưng với văn bản dài, văn bản có rủi ro, hay văn bản mà bạn chưa từng dịch thể loại đó, mười lăm phút phân tích tiết kiệm nhiều giờ sửa.
Tám câu hỏi cần trả lời
1. Ai viết, với tư cách gì? Một bác sĩ viết cho đồng nghiệp khác hẳn một bác sĩ viết cho bệnh nhân. Tư cách của người viết quyết định độ chuyên sâu của thuật ngữ và mức trang trọng.
2. Viết cho ai ban đầu? Người đọc gốc có kiến thức nền gì mà người đọc bản dịch có thể không có? Một bài báo Mỹ nhắc tên một chương trình bảo hiểm y tế mà mọi người Mỹ đều biết; người đọc Việt cần thêm vài chữ giải thích.
3. Văn bản gốc để làm gì? Thông tin, thuyết phục, hướng dẫn thao tác, ràng buộc pháp lý, giải trí? Chức năng chính quyết định thứ phải giữ bằng mọi giá.
4. Bản dịch để làm gì, cho ai? Câu này có thể có câu trả lời khác câu 3. Một hợp đồng tiếng Anh dịch sang tiếng Việt chỉ để ban giám đốc nắm nội dung, khác với bản dịch để ký song ngữ. Nord nhấn mạnh: chức năng của bản dịch do yêu cầu dịch quyết định, không mặc định trùng với văn bản gốc.
5. Thể loại nào, quy ước của thể loại đó ở ngôn ngữ đích ra sao? Thư xin việc, tờ hướng dẫn sử dụng, công thức nấu ăn, biên bản họp — mỗi thể loại có quy ước riêng ở mỗi ngôn ngữ. Công thức nấu ăn tiếng Anh dùng mệnh lệnh ngắn; tiếng Việt cũng vậy, nhưng đơn vị đo, cách gọi nguyên liệu khác.
6. Có tiền giả định nào người đọc đích không chia sẻ? Tham chiếu văn hoá, sự kiện, luật lệ, đơn vị đo, ngày lễ. Đánh dấu chúng ngay từ khi đọc để quyết định giữ, giải thích hay thay.
7. Có yếu tố phi ngôn từ và ràng buộc hình thức nào? Bảng biểu, hình có chú thích, chữ trong ảnh, giới hạn độ dài ô, bố cục phải giữ, phông chữ. Đây là những thứ làm vỡ bản dịch ở khâu dàn trang nếu không biết trước.
8. Từ vựng và cú pháp có đặc điểm gì nổi bật? Nhiều thuật ngữ lặp lại? Câu rất dài? Chơi chữ? Giọng mỉa mai? Biết trước giúp bạn chuẩn bị bảng thuật ngữ, quyết định cách xử lý câu dài, và lường trước các chỗ khó.
Bảng phân tích mẫu cho một văn bản tự đặt
Giả định bạn nhận dịch sang tiếng Việt tờ hướng dẫn hai trang của một máy lọc nước gia đình, viết bằng tiếng Anh cho thị trường Úc, để in kèm sản phẩm bán ở Việt Nam.
| Yếu tố | Quan sát trên văn bản gốc | Hệ quả cho bản dịch |
|---|---|---|
| Người viết | Nhà sản xuất, bộ phận kỹ thuật | Giọng khách quan, thuật ngữ kỹ thuật vừa phải |
| Người đọc gốc | Người dùng phổ thông ở Úc | Người đọc Việt cũng phổ thông; không đẩy thuật ngữ lên cao hơn |
| Chức năng | Hướng dẫn lắp đặt, cảnh báo an toàn | Câu mệnh lệnh rõ ràng; cảnh báo dịch sát mức độ |
| Tiền giả định | Nhắc tiêu chuẩn nước máy, ổ điện kiểu Úc | Ghi chú hoặc hỏi người đặt dịch có cần điều chỉnh cho Việt Nam không |
| Đơn vị đo | Lít, độ C, áp suất theo đơn vị quốc tế | Giữ nguyên, kiểm cách viết dấu thập phân |
| Yếu tố phi ngôn từ | Hình vẽ đánh số, bảng xử lý sự cố | Giữ số tham chiếu khớp hình; bảng có thể dài ra khi dịch |
| Từ vựng | Tên bộ phận lặp nhiều lần | Lập bảng tên bộ phận trước, dùng nhất quán |
| Cú pháp | Câu ngắn, mệnh lệnh | Giữ câu ngắn, không gộp |
Bảng này mất chừng mười lăm phút để lập. Nó trả lời trước những câu hỏi mà nếu không có, bạn sẽ phải dừng lại suy nghĩ ở từng trang. Riêng dòng tiền giả định là chỗ phải hỏi người đặt dịch, vì đổi thông tin kỹ thuật cho hợp với điều kiện Việt Nam là quyết định của nhà sản xuất, không phải của người dịch.
Khi người đặt dịch không nói gì: năm câu nên hỏi
Trên lý thuyết, mỗi việc dịch đi kèm một yêu cầu dịch rõ ràng. Thực tế, nhiều khách chỉ gửi tệp kèm một dòng “dịch giúp sang tiếng Việt”. Năm câu hỏi ngắn sau thường đủ để có một yêu cầu dịch tối thiểu:
- Bản dịch sẽ được dùng vào việc gì và ai đọc?
- Bản dịch có cần giữ bố cục của bản gốc không, hay chỉ cần nội dung?
- Có bản dịch cũ, thuật ngữ, tên riêng đã thống nhất nào cần theo không?
- Xưng hô với người đọc nên là “bạn”, “quý khách”, “anh chị” hay cách khác?
- Có phần nào trong văn bản không cần dịch, hoặc cần dịch theo cách khác phần còn lại không?
Gửi năm câu này trong một tin nhắn, kèm lựa chọn mặc định của bạn cho từng câu, để khách chỉ cần trả lời “đồng ý” nếu bận. Cách này vừa nhanh vừa để lại bằng chứng về những gì đã thống nhất.
Phiếu quyết định: kết quả của bước phân tích
Kết quả phân tích nên được ghi lại thành một phiếu quyết định ngắn, đặt ở đầu tệp làm việc. Phiếu này khác bảng thuật ngữ: bảng thuật ngữ ghi cách dịch từng thuật ngữ, còn phiếu quyết định ghi những lựa chọn áp cho toàn văn bản.
Một phiếu quyết định điển hình có các dòng: mục đích và người đọc bản dịch; mức bám nguyên văn chung; xưng hô với người đọc; cách viết số, ngày tháng, đơn vị; cách xử lý tên riêng, tên tổ chức nước ngoài; cách xử lý tham chiếu văn hoá; những chỗ đã hỏi và câu trả lời của người đặt dịch; những chỗ còn để ngỏ.
Phiếu có ba lợi ích. Thứ nhất, khi làm văn bản dài trong nhiều ngày, bạn không phải nhớ lại mình đã chọn gì. Thứ hai, khi chia việc cho nhiều người dịch, phiếu là cách nhanh nhất để mọi người làm theo một giọng. Thứ ba, khi biên tập viên hay khách hỏi “vì sao dịch thế này”, bạn có câu trả lời đã được ghi từ trước, không phải biện minh sau.
Ví dụ phiếu cho tờ hướng dẫn máy lọc nước ở trên: Mục đích — in kèm sản phẩm bán ở Việt Nam, người đọc phổ thông. Mức bám — trung thành, riêng cảnh báo dịch sát mức độ. Xưng hô — câu mệnh lệnh không chủ ngữ, khi cần thì “bạn”. Số và đơn vị — giữ đơn vị quốc tế, dấu phẩy thập phân. Tên bộ phận — theo bảng lập ở bước phân tích. Đã hỏi — phần ổ điện kiểu Úc: chờ nhà sản xuất trả lời. Sáu dòng, đọc trong nửa phút.
Phiếu không cần dài. Với một văn bản hai trang, năm đến bảy dòng là đủ. Điều quan trọng là nó được viết ra, chứ không chỉ nằm trong đầu.
Những lỗi điển hình khi bỏ qua bước phân tích
Đổi xưng hô giữa chừng. Trang đầu gọi người đọc là “bạn”, trang năm thành “quý khách”, vì người dịch quyết định lại theo từng đoạn. Lỗi này rất hay gặp ở tài liệu dài và tài liệu chia cho nhiều người dịch.
Dịch sai chức năng. Một văn bản kêu gọi, như thư mời tham gia khảo sát, bị dịch như văn bản thông tin: đúng hết, nhưng không ai muốn tham gia. Hoặc ngược lại, một báo cáo bị dịch hoa mỹ như quảng cáo.
Phát hiện ràng buộc quá muộn. Dịch xong mới biết bản dịch phải vừa khung có sẵn của bản in, hay phải giữ số dòng của phụ đề. Lúc đó, sửa tốn công hơn làm lại.
Giải thích quá mức hoặc thiếu. Không xác định người đọc bản dịch, người dịch hoặc giải thích những điều người đọc chuyên môn đã biết, làm họ khó chịu; hoặc bỏ trống những tham chiếu người đọc phổ thông không hiểu.
Cả bốn lỗi đều không phải lỗi ngôn ngữ, nên không bị bắt bởi việc soát chính tả hay ngữ pháp. Chúng chỉ được ngăn từ đầu, bằng mười lăm phút đọc và hỏi trước khi dịch.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích văn bản có cần thiết với văn bản rất ngắn không?
Với một email vài dòng, phân tích diễn ra trong đầu chỉ vài giây và không cần ghi lại. Nhưng các câu hỏi về người đọc và mục đích vẫn cần được trả lời, vì chúng quyết định xưng hô và giọng. Văn bản càng ngắn càng dễ bỏ qua bước này, và lỗi xưng hô trong email ngắn lại rất dễ bị nhận ra.
Mô hình của Nord khác Skopos ở chỗ nào?
Nord thuộc dòng chức năng như Skopos và đồng ý rằng mục đích bản dịch dẫn dắt quyết định. Điểm bà bổ sung là nguyên tắc trung thành với các bên liên quan, gọi là loyalty, và một mô hình phân tích văn bản nguồn chi tiết, để người dịch không lấy mục đích làm cớ bỏ qua bản gốc.
Phiếu quyết định và hướng dẫn văn phong của khách khác nhau thế nào?
Hướng dẫn văn phong do khách soạn, áp cho mọi bản dịch của họ. Phiếu quyết định do người dịch lập cho một văn bản cụ thể, có thể dựa trên hướng dẫn của khách nhưng thêm những lựa chọn riêng cho văn bản đó. Khi khách không có hướng dẫn, phiếu của bạn là thứ gần nhất với nó.
Có nên đọc hết văn bản trước khi dịch không?
Với văn bản vừa phải, nên đọc lướt toàn bộ để nắm cấu trúc, rồi đọc kỹ từng phần khi dịch. Với văn bản rất dài như sách, đọc mục lục, phần mở đầu, phần kết và vài chương giữa đủ để phân tích ban đầu; phiếu quyết định có thể bổ sung dần.
Làm sao luyện kỹ năng phân tích văn bản?
Lấy những văn bản song ngữ đã xuất bản, chẳng hạn báo cáo của tổ chức quốc tế có bản tiếng Việt, rồi lập bảng phân tích cho bản gốc và tự đoán bản dịch sẽ điều chỉnh những gì. Sau đó so với bản dịch thật để xem người dịch đã quyết định ra sao.
Khi khách không trả lời câu hỏi thì làm thế nào?
Chọn phương án an toàn nhất theo loại văn bản, ghi rõ lựa chọn đó trong phiếu quyết định và trong thư bàn giao. Phương án an toàn thường là mức trung thành, xưng hô trung tính, giữ bố cục. Khi khách đọc và có ý kiến khác, sửa theo một quyết định đã ghi sẵn nhanh hơn nhiều so với sửa những lựa chọn rải rác.